İraqdakı İranın dəstəklədiyi "proksi qüvvələr" kimdir və nəyi hədəfləyirlər?

İyirmi ildən artıqdır ki, İranın dəstəklədiyi silahlı qruplar İraqda ən güclü qüvvələrdən birinə çevrilib.

Onlar əvvəlki silahlı dəstələrdən böyük siyasi və hərbi gücə malik təşkilatlara çevriliblər. Bu qrupların siyasi partiyaları, parlamentdə nümayəndələri, biznes şəbəkələri və minlərlə döyüşçüsü var.

Bir çoxu Xalq Səfərbərlik Qüvvələri (PMF) vasitəsilə İraqın təhlükəsizlik sisteminə daxil olsa da, bəzi qruplar müstəqil fəaliyyətini davam etdirir və İranın SEPAH qüvvələri ilə yaxın əlaqələr saxlayır.

İran dəstəkli milislərə qarşı ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanının zərbələri bu qrupların İraqdakı təsiri və dövlət nəzarəti məsələsini yenidən gündəmə gətirib.

Necə başladı?

İraqın İran dəstəkli silahlı qruplarının yaranması 2003-cü ildə ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi müdaxilədən sonrakı dövrə təsadüf edir.

İraqda qarşıdurmalar artdıqca İran şiə silahlı qruplarına maliyyə, silah və təlim dəstəyi verərək təsirini artırdı.

Bu qruplar 2014-cü ildə İŞİD-ə qarşı mübarizədə önə çıxdı və nəticədə 2016-cı ildə Xalq Səfərbərlik Qüvvələri (PMF) yaradıldı.

Hazırda PMF dövlət strukturlarına daxil olsa da, bəzi güclü bölmələr müstəqil fəaliyyətini, siyasi təsirini və İranla əlaqələrini qoruyur.

 İranın İraqdakı əsas müttəfiqi - "Kətaib Hizbullah"

 

"Kətaib Hizbullah" İraqdakı ən güclü və təsirli İran dəstəkli silahlı qruplardan biri hesab olunur.

2000-ci illərin ortalarında Əbu Mehdi əl-Mühəndis tərəfindən yaradılan qrup ABŞ və koalisiya qüvvələrinə qarşı raket, PUA və digər vasitələrlə həyata keçirdiyi hücumlarla tanınıb.

Əbu Mehdi əl-Mühəndis 2020-ci ildə Bağdad hava limanı yaxınlığında ABŞ-ın PUA zərbəsi nəticəsində Qasım Süleymani ilə birlikdə öldürülüb.

"Reuters"in məlumatına görə, qrupun minlərlə döyüşçüsü, raket və PUA imkanları var. "Kətaib Hizbullah" vaxtilə Suriyada Bəşər Əsəd hökumətinə dəstək məqsədilə də döyüşçülər yerləşdirib.

Qrup silahlarını təhvil vermək çağırışlarını rədd edir və İranla yaxın əlaqələrini qoruyaraq müstəqil hərbi gücünü saxlamağa çalışır.

Əsəib Əhl əl-Həqq: Silahlı qrupdan siyasi gücə

Qeys əl-Xəzəlinin rəhbərlik etdiyi "Əsəib Əhl əl-Həqq" (AAH) İraqdakı İran dəstəkli əsas silahlı qruplardan biridir.

2006-cı ildə yaradılan qrup İraq müharibəsi zamanı ABŞ qüvvələrinə qarşı döyüşüb. Daha sonra İŞİD-ə qarşı əməliyyatlarda iştirak edib.

Son illərdə AAH siyasi təsirini də artırıb və İraq parlamentində təmsil olunur.

ABŞ AAH-ni terror təşkilatı kimi tanıyır. Qrup silahlarını dövlət nəzarətinə verməyə hazır olduğunu açıqlasa da, analitiklər onun real hərbi gücünü qorumağa çalışdığını bildirirlər.

İraqdakı İran dəstəkli qrup: Nucaba kimdir?

"Hərəkət Hizbullah ən-Nucaba" İraqda fəaliyyət göstərən İran dəstəkli silahlı qruplardan biridir.

Qrup silahlarını təhvil vermək çağırışlarını rədd edir və silahlı gücünü İraqı və müttəfiqlərini qorumaq üçün vacib hesab etdiyini bildirir.

"Nucaba" İraqdakı bir neçə sərt xətt tərəfdarı şiə qrupunu birləşdirən “İslam Müqaviməti” şəbəkəsinin əsas üzvlərindən biridir. "Reuters"in məlumatına görə, bu şəbəkənin təxminən 50 min döyüşçüsü var.

Qrup ABŞ qüvvələrinə qarşı mövqeyi ilə tanınır və son gərginliklər zamanı ABŞ maraqlarına qarşı hücumlarla əlaqələndirilib.

Analitiklərin fikrincə, "Nucaba" İraq hökumətinin tam nəzarəti altına keçmək istəmir və İranla yaxın əlaqələrini qoruyur.

"Kətaib Seyyid əl-Şühəda" və "Kətaib İmam Əli"

"Kətaib Seyyid əl-Şühəda" silahlarını təhvil verməkdən imtina edən İran dəstəkli qruplardan biridir. Qrup bildirir ki, ABŞ qüvvələri İraqda olduğu müddətdə silahlara ehtiyac var.

"Kətaib İmam Əli" isə fərqli mövqe tutur. Qrup "Əsəib Əhl əl-Həqq" ilə birlikdə PMF-dən ayrılmağa və döyüşçüləri ilə silahlarını dövlət nəzarətinə verməyə hazır olduğunu açıqlayıb.

Analitiklər hesab edir ki, real hərbi strukturlar ləğv edilməsə, bu addımlar formal xarakter daşıya bilər.

ABŞ-İran qarşıdurmasında silahlı qrupların rolu

İrandan dəstək alan bu qruplar Vaşinqton və Tehran arasındakı daha geniş qarşıdurmanın əsas tərəflərindən birinə çevrilib.

"Reuters"in məlumatına görə, 2023-cü ildə Qəzza müharibəsi başlayandan sonra İraqdakı “İslam Müqaviməti” İsrail və ABŞ qüvvələrinə qarşı onlarla raket və PUA hücumu həyata keçirdiyini bildirib.

Martın 25-də isə altı Körfəz ölkəsi İraq ərazisindən həyata keçirilən hücumlarla bağlı birgə bəyanat yayıb. Bəyanatda Bağdaddan bu hücumları dərhal dayandırmaq tələb olunub.

Vaşinqton İnstitutunun məlumatına görə, 2026-cı il mayın 17-də silahlı qruplar Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-yə PUA hücumu həyata keçirib. Hücum nəticəsində BƏƏ-dəki Barakah nüvə obyektinə zərbə dəyib.

Beynəlxalq Böhran Qrupunun məlumatına görə, "Kətaib Hizbullah"ın komandirlərindən biri ABŞ İrana hücum edəcəyi halda İraq və qonşu ölkələrdəki ABŞ bazalarını raket və PUA-larla hədəf alacaqlarını bildirib.

İraq İran dəstəkli qrupları nəzarətə ala biləcəkmi?

"Əsəib Əhl əl-Həqq" (AAH) və "Kətaib İmam Əli" silahlarını dövlət nəzarətinə verməyə hazır olduqlarını açıqlayıb. Lakin "Kətaib Hizbullah", "Nucaba" və "Kətaib Seyyid əl-Şühəda" bu addımdan imtina edib.

Vaşinqton İnstitutu bildirir ki, əsas məsələ verilən vədlər deyil. Əsas sınaq bu qrupların maliyyə şəbəkələrini, hərbi strukturlarını və İranla əlaqələrini ləğv edib-etməyəcəyidir.

Hazırda İraq hökuməti silahlı qruplarla qarşıdurmadan dövlət nəzarətini gücləndirməyə çalışır. ABŞ islahat tələb edir, İran isə İraqdakı təsir imkanlarını qorumağa çalışır.

Bu fikir ayrılıqları həll olunmayana qədər İran dəstəkli silahlı qrupların İraqda mühüm siyasi və hərbi təsirə malik olacağı gözlənilir.

Teqlər

İran Yaxın Şərq SEPAH iraq Bağdad İraq siyasəti İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu İraq parlamenti Yaxın Şərqdə gərginlik