Enerji eksperti: "İran–Ermənistan planları sanksiyalardan yayınmağa deyil, sabitliyə xidmət edir"

Tehran və İrəvan Ermənistanı İran qazının tranzit dəhlizinə çevirmək üçün bir sıra layihələr hazırlayır. Planlara dörd ölkəni birləşdirəcək elektrik şəbəkəsi, ikinci sərhəd körpüsü, neft emalı zavodu və yeni su elektrik stansiyası daxildir.

Enerji təhlükəsizliyi üzrə ekspert Con Roberts bildirib ki, bu təşəbbüslər sanksiyalardan yayınmaqdan daha çox Ermənistanın mühüm qonşusu İranla sabit münasibətləri qorumasına xidmət edir.

“Tehran Times”ın məlumatına görə, İran və Ermənistan ötən ay enerji sahəsində birgə işçi qrupu yaratmaq barədə razılığa gəliblər. İranın neft naziri Möhsün Paknecat iki ölkə arasında uzun illərdir davam edən “qaz əvəzinə elektrik enerjisi” mübadiləsini genişləndirməyi təklif edib. Yeni modelə əsasən, Ermənistan İran qazının digər bazarlara ixracında tranzit ölkə rolunu oynayacaq.

ARKA xəbər agentliyinin məlumatına görə, Paknecat, İranın energetika naziri Abbas Əliabadi və Ermənistanın ərazi idarəetməsi və infrastruktur naziri Davit Xudatyan Tehranda keçirilən danışıqlarda Ermənistanda İran neftini emal edəcək zavodun tikintisini də müzakirə ediblər.

Əvvəldən mövcud olan planlar

Bu təşəbbüslərin heç biri tamamilə yeni deyil.

ARKA-nın məlumatına görə, İranın İrəvandakı səfiri bildirib ki, neft emalı zavodu Ermənistana İran neftini həm daxili tələbat, həm də ixrac üçün emal etməyə imkan verəcək. O, bu layihəni İranın Araz və Ermənistanın Mehri azad iqtisadi zonaları arasında əlaqələrin gücləndirilməsi ilə də əlaqələndirib.

“Armenpress” isə Ermənistanın İranla ortaq sərhəddə ikinci körpünün tikintisi üzərində işlədiyini təsdiqləyib.

İran, Ermənistan, Gürcüstan və Rusiyanı birləşdirəcək elektrik enerjisi dəhlizi barədə ilkin razılaşma 2015-ci ildə əldə olunub. Lakin Mərkəzi Asiya–Qafqaz İnstitutunun “CACI Analyst” nəşri və “SpecialEurasia” geosiyasi araşdırmalar qrupunun məlumatına görə, layihə həyata keçirilməyib.

Daha kiçik layihə olan üçüncü İran–Ermənistan elektrik ötürücü xəttinin tikintisi də 12 ildən çoxdur dayanıb. Bu barədə “Tehran Times” məlumat yayıb.

Sanksiyalardan yayınma deyil, çevik yanaşma

Roberts "AnewZ"a bildirib ki, bu təkliflər İrana qarşı beynəlxalq sanksiyalardan yayınmaq cəhdi kimi qiymətləndirilməməlidir.

“İranın qonşuları bu ölkə ilə iqtisadi və ticarət əlaqələrini davam etdirməli olduqları üçün onlara münasibətdə həmişə müəyyən çeviklik və praktik yanaşma göstərilib”, – deyə o bildirib.

Roberts nümunə kimi Türkiyəni göstərib.

“Türkiyənin İranla hələ də mühüm qaz tədarükü sazişi var. İki ölkə arasında sərhədyanı ticarət də böyük həcmdə davam edir”, – deyə ekspert vurğulayıb.

Söhbət Ankara ilə Tehran arasında 2001-ci ildə imzalanmış və ildə 9,6 milyard kubmetrədək qaz idxalını nəzərdə tutan boru kəməri sazişindən gedir. Kolumbiya Universitetinin Beynəlxalq və İctimai Əlaqələr Məktəbinin Qlobal Enerji Siyasəti Mərkəzinin məlumatına görə, sazişin müddəti iyulda başa çatıb.

“İranla Ermənistan arasında hər hansı razılaşmanın mütləq şəkildə sanksiyaları ciddi pozacağını düşünməyə əsas yoxdur. Bunun üçün razılaşma İrana fayda verə biləcək texnologiyaların tədarükünü və ya istifadəsini nəzərdə tutmamalıdır”, – deyə Roberts bildirib.

Onun sözlərinə görə, planlaşdırılan Mehri Su Elektrik Stansiyası kimi sərhədyanı layihələrdə bu şərtə əməl etmək daha çətin ola bilər. Avadanlıqların ötürülməsi qaz və ya emal olunmuş neft məhsullarının ticarəti ilə müqayisədə daha ciddi nəzarətə məruz qala bilər.

Kommersiya gəlirindən daha vacib sabitlik

Ermənistanın bu təşəbbüslərdən nə qazanacağı barədə sualı cavablandıran Roberts bildirib ki, məqsəd kommersiyadan daha çox siyasidir.

“Ermənistan üçün ən mühüm qazanc cənubdakı əsas qonşusu İranla yaxşı münasibətləri qorumaqdır”, – deyə o bildirib.

Roberts iki ölkə arasındakı sərhədin ümumilikdə sabit qaldığını qeyd edib.

“İran–Ermənistan sərhədi həmişə nisbətən sakit olub. Buna görə də sərhədi ciddi şəkildə möhkəmləndirməyə xüsusi ehtiyac yoxdur”, – deyə ekspert bildirib.

Onun sözlərinə görə, əsas məqsəd münasibətləri həmişə yaxşı olmayan Ermənistanla İran arasında yeni problemlərin və gərginliyin yaranmasının qarşısını almaqdır. Roberts Ermənistanın İrandan asılılığının İranın Ermənistandan asılılığından daha çox olduğunu da vurğulayıb.

Naxçıvan amili

Roberts planların daha bir praktik faydasına diqqət çəkib: İranla yaxın marşrutlar vasitəsilə Ermənistan ərazisinin müxtəlif hissələri arasında əlaqənin bərpası.

“Ermənistan vahid əraziyə malik ölkədir. Bununla belə, ölkənin bir hissəsindən digərinə Naxçıvan üzərindən keçən marşrut praktik baxımdan faydalı olardı”, – deyə o bildirib.

Ekspert sovet dövründə İrəvandan Naxçıvan ərazisi ilə keçən, lakin sonradan bağlanan dəmir yolunu nəzərdə tutub.

Ermənistanı Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası və Culfa vasitəsilə İranın dəmir yolu şəbəkəsinə bağlayan xətt Birinci Qarabağ müharibəsi başladıqdan sonra, 1990-cı illərin əvvəllərində fəaliyyətini dayandırıb. Bu barədə Azad Avropa/Azadlıq Radiosu və Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondu məlumat yayıb.

Robertsin fikrincə, bu dəhliz planları sanksiyalardan yayınmaq vasitəsi və ya ABŞ-nin dəstəklədiyi, Ermənistanın cənubundan keçəcək Zəngəzur tranzit marşrutuna alternativ deyil. Onun sözlərinə görə, planlar İrəvanın çətin, lakin mühüm münasibətləri sabit saxlamaq üçün gördüyü ehtiyat tədbiri kimi qiymətləndirilə bilər.

Teqlər

İran Ermənistan sanksiya elektrik şəbəkəsi neft emalı zavodları Möhsün Paknecat İrəvan Tehran