Vaşinqton görüşündən bir il sonra: Azərbaycan və Ermənistanın sülh yolunda əldə etdiyi irəliləyiş

Bir il əvvəl Ağ Evdə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev təxminən otuz il ərzində çoxlarının mümkünsüz hesab etdiyi sülh çərçivəsi üzrə razılaşmanın əldə olunması münasibətilə görüşərək əl sıxdılar.

17 maddədən ibarət sülh sazişi paraflansa da, hələ imzalanmayıb. Buna baxmayaraq, hər iki hökumət prosesi davam etdirir. Tərəflər açıq qalan siyasi məsələlər üzərində işləməklə yanaşı, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət edə biləcək praktiki addımlar da atırlar.

Hazırda onilliklər boyu bağlı qalan sərhəddən yanacaq daşınır. ABŞ-nin dəstəklədiyi tranzit dəhlizi layihəsi ideyadan imzalanmış müqaviləyə çevrilib. Artıq mahiyyətini itirmiş vasitəçilik qurumu rəsmən fəaliyyətini bitirib və Ermənistan seçiciləri öz hökumətlərinin yürütdüyü siyasəti iki dəfə – əvvəlcə danışıqlar masasında, sonra isə seçki qutusunda dəstəkləyiblər.

Onilliklərdən sonra ticarət bərpa olunub

Sülh prosesinin ən aydın iqtisadi nəticəsi ticarətin bərpası olub. 2025-ci ilin oktyabrında Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Ermənistana yük tranziti ilə bağlı bütün məhdudiyyətləri aradan qaldırdığını açıqlayıb. Bununla təxminən 36 il davam edən blokadaya son qoyulub.

İki ay sonra Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) Ermənistana yerli istehsal olan yanacağın ilk partiyasını göndərib. Bu, iki ölkə arasında üç onillikdən çox müddətdən sonra həyata keçirilən ilk belə ticarət olub.

Yanacaq tədarükü müntəzəm şəkildə davam edib. İyunun sonuna Azərbaycanın Ermənistana əsasən dizel yanacağı və benzin məhsullarından ibarət ixracının həcmi il ərzində 17,1 milyon dollara çatıb. Bundan əlavə, on minlərlə ton Rusiya taxılı və gübrəsi Azərbaycan ərazisindən keçməklə Ermənistan bazarlarına çatdırılıb.

Erməni istehlakçılar bunun təsirini yanacağın qiymətinin aşağı düşməsi ilə birbaşa hiss ediblər. Hər iki hökumət dəfələrlə ticarətin bərpasını normallaşma prosesinin real nəticələr verdiyini göstərən nümunə kimi təqdim edib.

TRIPP ideyadan icra mərhələsinə keçir

Vaşinqton razılaşmalarının ən nəzərəçarpan nəticələrindən biri “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”dur (TRIPP). Bu nəqliyyat təşəbbüsü Ermənistanın suverenliyini qorumaqla Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistanın cənubu ilə Naxçıvanla birləşdirməyi nəzərdə tutur.

2026-cı ilin yanvarında Vaşinqton və İrəvan TRIPP-in rəsmi İcra Çərçivəsini dərc edib. Sənədə əsasən, “TRIPP Development Company” adlı birgə müəssisə yaradılacaq. Şirkət Ermənistanın cənubundan keçən dəmir yolu, avtomobil yolu və enerji bağlantılarının inkişafı üzrə hüquqlara ilkin olaraq 49 il müddətinə sahib olacaq. Bu müddətin daha 50 il uzadılması imkanı da nəzərdə tutulur.

ABŞ birgə müəssisədə 74 faiz, Ermənistan isə 26 faiz paya sahib olacaq. Razılaşmanın müddəti uzadılarsa, Ermənistanın payı 49 faizə qədər artırılacaq. Ermənistan rəsmiləri dəfələrlə bildiriblər ki, marşrut üzərində suverenlik və yurisdiksiya bütün dövr ərzində Ermənistana məxsus olaraq qalacaq.

Azərbaycan artıq Zəngilan yaxınlığındakı sərhədə qədər olan infrastrukturun böyük hissəsini tamamlayıb. Ermənistan ərazisində isə tikinti işlərinin bu il başlanması planlaşdırılır. Paşinyan bildirib ki, mühəndislik və maliyyələşdirmə ilə bağlı məsələlər demək olar ki, həll olunub.

TRIPP-in icrası davam etdikcə təşəbbüs Cənubi Qafqazda ticarət marşrutlarını dəyişdirə bilər. Bu, Avropa ilə Asiya arasında əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, regionda ticarət və investisiya üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Vaşinqtonun prosesə cəlb olunması dərinləşir

Fevral ayında ABŞ-nin vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens iki ölkəyə səfər edən ilk fəaliyyətdə olan Amerika vitse-prezidenti olub. O, Azərbaycanla müdafiə, süni intellekt və enerji təhlükəsizliyini əhatə edən Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzalayıb. Vens həmçinin ABŞ-nin Atom Enerjisi Aktı çərçivəsində Ermənistanla mülki nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlıq sazişi bağlayıb.

Ceyms Devid Vens və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla birlikdə Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda bir paneldə iştirak ediblər. Bu, Vaşinqton razılaşmasından sonra iki liderin ilk birgə ictimai çıxışı olub.

Fevralın sonunda Nikol Paşinyan və İlham Əliyev birlikdə Əbu-Dabiyə səfər edərək 2026-cı il "Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı"nı qəbul ediblər. Beynəlxalq mükafat onların sülh səylərinə görə təqdim olunub. Hər iki liderə 1 milyon dollar məbləğində pul mükafatı verilib.

ABŞ-nin sülh prosesində iştirakı Cənubi Qafqazda xarici təsir balansına da təsir göstərib.

Son 30 ildə Ermənistan və Azərbaycan arasındakı danışıqlarda əsas xarici güc Rusiya idi. Lakin 2025-ci il razılaşması ilə bu vəziyyət dəyişdi. Artıq ABŞ həm sülh prosesində, həm də regional nəqliyyat layihələrinin icrasında baş vasitəçi kimi çıxış edir.

ATƏT-in Minsk qrupu olmadan diplomatiya

Bakının ATƏT-in Minsk qrupu ilə bağlı uzun illər irəli sürdüyü tələblərdən biri qısa müddətdə yerinə yetirilib. Vaşinqton sammitində Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri 1992-ci ildən etibarən münaqişənin danışıqlar yolu ilə həlli üçün fəaliyyət göstərən, lakin buna nail ola bilməyən Minsk qrupunun fəaliyyətinə xitam verilməsi ilə bağlı ATƏT-ə birgə müraciət ediblər.

ATƏT-ə üzv 57 dövlət bir ay ərzində qrupun ləğvini təsdiqləyib. Proses ötən ilin noyabrının sonuna qədər başa çatdırılıb.

Hər iki hökumət Minsk qrupunun artıq mövcud olmayan münaqişənin həlli üçün yaradılmış diplomatik struktur olduğunu bildirib. Qrupun fəaliyyətinə xitam verilməsi tərəflərə nəticəsiz qalan çoxtərəfli proses əvəzinə danışıqları ikitərəfli formatda davam etdirmək imkanı da yaradıb.

Ermənistan seçiciləri mövqeyini seçkidə ifadə ediblər

İctimai dəstəyin ən aydın göstəricisi iyunun 7-də keçirilən parlament seçkilərində ortaya çıxıb. Sülh gündəminin əsas mövzulardan biri olan seçkilərdə Paşinyanın “Mülki Müqavilə” partiyası səslərin 49,8 faizini toplayaraq ən yaxın rəqibini iki dəfədən çox qabaqlayıb.

Qərb kəşfiyyat rəsmiləri “Reuters”ə bildiriblər ki, Moskva Paşinyana qarşı gizli kampaniya aparıb. Kampaniyaya dezinformasiya və Rusiya-Ermənistan vətəndaşlarının avtobuslarla Ermənistana gətirilməsi ilə bağlı iddia edilən plan da daxil olub. Paşinyanın seçkidə əldə etdiyi nəticə bu səylərin ciddi təsir göstərmədiyini göstərib.

Paşinyan seçkidən sonra parlamentdə çıxış edərkən bildirib ki, 2025-ci ildə əldə olunan sülh seçkilər vasitəsilə legitimlik qazanıb. O əlavə edib ki, seçicilərdən aldığı mandatdan Bakının sazişin imzalanması üçün sonuncu ilkin şərt kimi irəli sürdüyü konstitusiya islahatını həyata keçirmək üçün istifadə etmək niyyətindədir.

Maneələr qalır, lakin proses irəliləyir

Əldə olunan nəticələr bütün maneələri aradan qaldırmayıb. Sülh sazişi hələ də imzalanmayıb, yalnız paraflanıb. Sazişin imzalanması üçün Ermənistanın konstitusiyaya dəyişiklik etməsi tələb olunur və İrəvan bu məsələni 2027-ci ildən əvvəl referendumla xalqın səsverməsinə çıxarmağı gözləmir. Bundan əlavə, iki ölkə arasındakı sərhədin yalnız bir hissəsi rəsmi şəkildə delimitasiya edilib.

Bununla belə, Ermənistan və Azərbaycan onilliklər ərzində ilk dəfə münaqişənin idarə olunmasından daha çox gələcək əməkdaşlığın qurulmasına yönələn sülh prosesini davam etdirir.

Bir vaxtlar bağlı olan sərhədlərdən indi yanacaq daşınır. Tranzit məhdudiyyətləri azaldılıb. Beynəlxalq vasitəçilik isə atəşkəsin qorunmasından iqtisadi inteqrasiyaya doğru istiqamət dəyişib.

Çətin siyasi məsələlər hələ də həllini tapmayıb. Buna baxmayaraq, dialoq davam edir. Vaşinqton prosesinin ilk ili göstərir ki, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində hərbi qarşıdurmanın yerini getdikcə diplomatiya, ticarət və regional bağlantı tutur.

Teqlər

Azərbaycan Ermənistan İlham Əliyev Nikol Paşinyan Sülh prosesi sülh sazişi ABŞ TRIPP Vaşinqton prosesi ATƏT-in Minsk Qrupu