Mərkəzi Asiyadakı elektrik kəsintisi regionun enerji şəbəkəsindəki riskləri üzə çıxarıb

Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistanı əhatə edən enerji sistemindəki nasazlıq Mərkəzi Asiyanın bir-birinə bağlı elektrik şəbəkəsinin həm üstünlüklərini, həm də zəif tərəflərini üzə çıxarıb.

Avqustun 14-də günortadan sonra dörd ölkənin bəzi ərazilərində elektrik enerjisi demək olar ki, eyni vaxtda kəsilib. Almatı, Bişkek və Düşənbə kimi iri şəhərlər, eləcə də Özbəkistanın cənubundakı bəzi ərazilər elektrik kəsintisindən təsirlənib.

Qazaxıstanın Energetika Nazirliyi əvvəlcə bildirib ki, Mərkəzi Asiyanın enerji sistemində elektrik axınlarının qəfil dəyişməsi qəza mühafizə sistemlərinin işə düşməsinə səbəb olub.

Hadisədən dörd gün keçməsinə baxmayaraq, prosesin necə baş verdiyi və kəsintinin səbəbləri hələ də araşdırılır.

Qazaxıstanın elektrik şəbəkəsi operatoru KEGOC bildirir ki, nasazlıq Qırğızıstandakı Toktoqul Su Elektrik Stansiyasında ümumi gücü 600 meqavat olan iki generatorun şəbəkədən ayrılması ilə başlayıb.

Qırğızıstan generatorların müvəqqəti olaraq şəbəkədən ayrıldığını təsdiqləyib, lakin bunu sonrakı genişmiqyaslı elektrik kəsintilərinin birbaşa səbəbi saymır. Hadisənin səbəbləri araşdırılır.  

Elektrik kəsintisi necə baş verdi?

KEGOC-un idarəedici direktoru Nurjan Kerimkulovun sözlərinə görə, Toktoqul Su Elektrik Stansiyasındakı iki generator Qazaxıstan vaxtı ilə təxminən saat 14:37-də şəbəkədən ayrılıb. Bununla regional sistem təqribən 600 meqavat gücdən məhrum olub. Bu itki Qazaxıstanın Şimal–Cənub elektrikötürmə dəhlizində enerji axınlarının dəyişməsinə səbəb olub. Yaranan həddindən artıq yüklənmə qəza mühafizə sistemlərini işə salıb və ölkənin cənub hissəsini Qazaxıstanın vahid elektrik enerjisi sistemindən ayırıb.                                                   

Almatıda 500 kilovoltluq üç elektrikötürmə xətti şəbəkədən ayrılıb, avtomatik yükazaltma sistemi isə təxminən 300 meqavatlıq tələbatı şəbəkədən çıxarıb.

Şəhərin bəzi ərazilərində işıqforlar işləməyib, müəssisələr elektrik enerjisiz qalıb və yollarda tıxac yaranıb. Bişkek və Düşənbədə də elektrik kəsintiləri qeydə alınıb. Özbəkistan isə qonşu ölkələrdən birinin enerji sistemində baş verən qəzanın daha geniş regional şəbəkəyə təsir etdiyini bildirib.

Elektrik təchizatı nisbətən tez bərpa olunub. KEGOC-un məlumatına görə, Almatı enerji qovşağında gərginlik saat 16:12-də, Mərkəzi Asiya enerji sistemi ilə paralel iş rejimi isə saat 16:26-da bərpa edilib. Daha sonra Tacikistan ölkə üzrə elektrik təchizatının bərpa olunduğunu bildirib.

Qırğızıstan məsuliyyət iddialarını qəbul etmir

Qırğızıstanın Energetika Nazirliyi avqustun 17-də bildirib ki, Toktoqul stansiyasındakı ilkin nasazlığı genişmiqyaslı elektrik kəsintisinin əsas səbəbi hesab etmir.

Rəsmilərin sözlərinə görə, regional sistem Qırğızıstan vaxtı ilə saat 15:37-də müstəqil hissələrə ayrılıb, saat 15:55-də isə tezlik normal 50 hers səviyyəsinə qayıdıb. Bundan sonra Qırğızıstan qonşu ölkələrə təxminən 250 meqavat elektrik enerjisi ötürüb.

Nazirlik bildirib ki, Almatı enerji qovşağındakı nasazlıq regional sistemdə tezlik normal səviyyəyə qayıtdıqdan sonra baş verib.

Bu səbəbdən araşdırma nasazlığın digər ölkələrin elektrik şəbəkələrinə necə yayıldığını müəyyən etməlidir. Xüsusi komissiya hadisəni araşdırır.

Bir nasazlıq niyə bütün sistemə yayıla bilər?

Mərkəzi Asiyanın elektrik şəbəkəsi sovet dövründə bir-biri ilə əlaqəli regional sistem kimi formalaşdırılıb. Transsərhəd xətlər ölkələrə elektrik enerjisi mübadiləsi aparmağa, elektrik enerjisi çatışmazlığı və artıqlığını tarazlaşdırmağa, həmçinin müxtəlif enerji resurslarından daha səmərəli istifadə etməyə imkan verir.

Lakin sistemlərin bir-birinə bağlı olması nasazlıqların da sürətlə yayılması deməkdir.

İri generatorlardan biri şəbəkədən ayrıldıqda çatışmayan elektrik enerjisi dərhal başqa mənbələrdən təmin edilməlidir. Bu zaman enerji axınları dəyişə, sistem tezliyi azala və elektrikötürmə infrastrukturu həddindən artıq yüklənə bilər.

Daha genişmiqyaslı zərərin qarşısını almaq üçün avtomatik mühafizə sistemləri xətləri və ya istehlakçıları şəbəkədən ayıra bilər. Başqa sözlə, ümumi sistemi qorumaq üçün şəbəkənin müəyyən hissəsində elektrik təchizatı dayandırılır.

Avqustun 14-dəki hadisənin də bu cür zəncirvari proseslə bağlı olduğu görünür. Lakin mühafizə sistemlərinin konkret olaraq necə işlədiyi araşdırma ilə müəyyənləşdirilməlidir.

Mərkəzi Asiyada daha genişmiqyaslı transsərhəd elektrik kəsintisi 2022-ci il yanvarın 25-də baş verib. Regional enerji sistemində yaranan fövqəladə balanssızlıq nəticəsində Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanda elektrik enerjisi kəsilib.

KEGOC həmin vaxt Qazaxıstanın Şimal-Cənub elektrikötürmə xəttinin şəbəkədən ayrıldığını bildirmişdi. Hadisə nəqliyyata, hava limanlarına, işıqforlara və su təchizatına təsir göstərmiş, milyonlarla insan bir neçə saat elektriksiz qalmışdı.

Hər iki hadisədə Qazaxıstanın mühüm Şimal–Cənub elektrikötürmə dəhlizində problemlər qeydə alınıb.

Köhnələn şəbəkələr və artan tələbat

Mərkəzi Asiyanın enerji sisteminin həssaslığı yalnız ayrı-ayrı enerji mənbələri ilə bağlı deyil. Qırğızıstan və Tacikistan elektrik istehsalında əsasən su elektrik enerjisinə güvənir. Qazaxıstan və Özbəkistan isə daha çox qalıq yanacaqlardan asılıdır.

Mərkəzi Asiyanın enerji sistemində əsas problemlər köhnələn istehsal və ötürmə infrastrukturu, sürətlə artan elektrik tələbatı və bərpa olunan enerjinin sistemə inteqrasiyasıdır.

Dünya Bankının hesablamalarına görə, Mərkəzi Asiyada elektrik enerjisinə tələbat 2050-ci ilədək iki dəfədən çox arta bilər.

Məlumata əsasən, Özbəkistanda paylayıcı şəbəkə obyektlərinin yarıdan çoxu 30 ildən artıqdır istismar olunur. 2024-cü ildə paylayıcı şəbəkələrdə texniki itkilərin təxminən 13 faiz olduğu hesablanıb.

Qazaxıstan əsas elektrikötürmə dəhlizini gücləndirir

Qazaxıstan hadisənin təsir etdiyi şəbəkə hissəsinin gücləndirilməsinə artıq sərmayə yatırırdı.

KEGOC-dan bildirilib ki, iyunda Qazaxıstanın vahid elektrik enerjisi sisteminin cənub zonasını gücləndirmək üçün 137,6 milyard təngə dəyərində layihə həyata keçirilir. Layihə elektrikötürmə gücünü artırmaq, bərpa olunan enerjinin sistemə daha geniş inteqrasiyasını təmin etmək və zərurət yarandıqda Qazaxıstanın elektrik şəbəkəsinin Mərkəzi Asiyanın ümumi sistemindən müstəqil işləməsini təmin etmək məqsədi daşıyır.

Bu imkan həlledici əhəmiyyət daşıya bilər. Bir-birinə bağlı enerji şəbəkələri fövqəladə vəziyyət zamanı təhlükəsiz şəkildə ayrılmalı, sabitləşməli və şərait normallaşdıqdan sonra yenidən birləşdirilə bilməlidir.

İnteqrasiya və dayanıqlılıq

Elektrik kəsintisi regional enerji əməkdaşlığının əhəmiyyətini azaltmır. Şəbəkələrin bir-birinə bağlı olması ölkələrə daha geniş istehsal imkanlarından yararlanmağa, milli enerji sistemləri arasındakı fərqləri tarazlaşdırmağa kömək edir.

Lakin avqustun 14-də baş verən hadisə göstərir ki, nasazlıqlar sərhədləri aşaraq zəncirvari şəkildə yayılmadan əvvəl lokallaşdırılmalıdır.

Araşdırma yalnız Toktoqulda ilk olaraq nə baş verdiyini deyil, həm də sonrakı mühafizə mexanizmlərinin bir neçə ölkənin enerji sistemində elektrik kəsintilərinin qarşısını niyə ala bilmədiyini müəyyən etməlidir. İlkin nəticə olmadan hər hansı ölkəni məsul tərəf kimi göstərmək düzgün olmaz.

Mərkəzi Asiyada elektrik sistemləri daha sıx inteqrasiya olunur, tələbat artır, köhnəlmiş infrastruktur isə getdikcə daha mürəkkəb enerji axınları ilə üzləşir. Nəticə aydındır: daha dərin regional inteqrasiya daha dayanıqlı elektrik şəbəkəsi ilə müşayiət olunmalıdır.

Teqlər

Qazaxıstan elektrik enerjisi Mərkəzi Asiya kəsinti KEGOC Toktoqul Su Elektrik Stansiyası elektrikötürmə xətti şəbəkə