Ekspert: “Azərbaycan Cənubi Qafqazda yeni qaydalar formalaşdırır”

Analitik Əhməd Əlili bildirir ki, Azərbaycanın strateji yüksəlişi onu tranzit ölkədən regionda qaydaları müəyyən edən dövlətə çevirir. Onun sözlərinə görə, Orta Dəhliz Bakıya öz miqyasından qat-qat böyük nüfuz qazandırır.

Qafqaz Siyasi Analiz Mərkəzinin direktoru Əhməd Əlili “AnewZ”un “Context” proqramında bildirib ki, Azərbaycan uzun illərdir “orta güc” olmaq üçün əsas imkanlara malik olub. Onun sözlərinə görə, bu potensial 2020-ci ildən sonra daha aydın görünməyə başlayıb.

“Bu status əvvəllər sınaqdan keçirilməmişdi. 2020-ci və 2023-cü illərdə sınaqdan keçdi və nəticələrini gördük”, – Əlili deyib.

Analitik bildirib ki, 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabr hadisələri Azərbaycanın regional təsirini yaratmayıb, əksinə, ölkənin əvvəllər lazımi səviyyədə qiymətləndirilməyən imkanlarını göstərib.

Əlili qeyd edib ki, Azərbaycan uzun illərdir müstəqil xarici siyasət yürüdür. Onun sözlərinə görə, Bakı tərəfdaşlarla münasibətlərini qoruyur, eyni zamanda milli maraqları tələb etdikdə böyük dövlətlərlə fikir ayrılığına getməkdən çəkinmir.

Bufer zonadan nəqliyyat qovşağına

Cənubi Qafqaz uzun illər Rusiya, Türkiyə və İran arasında rəqabət bölgəsi kimi qəbul olunub. Orta Dəhlizin inkişafı isə regionun rolunu dəyişir.

Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu kimi də tanınan Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyanı Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirir.

Azərbaycan bu marşrutun əsas ölkələrindən biridir. Mərkəzi Asiyadan gələn yüklər Xəzər dənizi ilə Ələt Limanına çatdırılır, daha sonra Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya daşınır.

Orta Dəhliz Rusiyadan keçən şimal və İran üzərindən keçən cənub marşrutlarına alternativ yaradır.

Dünya Bankının məlumatına görə, investisiyalar və islahatlar davam edərsə, 2030-cu ilədək Orta Dəhliz üzrə yükdaşımalar üç dəfə arta, çatdırılma müddəti isə yarıya qədər azala bilər. Marşrut Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan və Avropa arasında ticarətin artmasına da imkan yarada bilər.

Avropa İttifaqı da regionda əməkdaşlığı artırır. 2026-cı ildə Brüssel Qara dəniz regionu və Cənubi Qafqazda layihələr üçün 2 milyard avroyadək, yəni 2,3 milyard dollar vəsait cəlb etməyi nəzərdə tutan platforma yaradıb.

Aİ və Azərbaycan nəqliyyat, enerji, ticarət və rəqəmsal əlaqələr üzrə əməkdaşlığı gücləndirmək barədə razılığa gəlib.

Əhməd Əlili bildirib ki, məsələ yalnız infrastrukturla bağlı deyil. Onun sözlərinə görə, ölkə siyasi həllər təklif edə və regiondakı proseslərə təsir göstərə bildikdə “orta güc”ə çevrilir.

“Qaydaları özümüz müəyyən edəcəyik”

Əhməd Əlili bildirib ki, xarici qüvvələr Cənubi Qafqazda yaranmış yeni reallığı qəbul etməlidir.

“Biz istəmirik ki, xarici qüvvələr regiona gəlib qaydaları müəyyən etsin. Qaydaları özümüz müəyyən edəcəyik. Yeni reallıq yaranıb və bunu qəbul etmək lazımdır”, – o deyib.

Əlili bildirib ki, Azərbaycan regionda daha fəal rol oynayır. Onun sözlərinə görə, təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq və sülh məsələlərində əsas rolu region ölkələri oynamalıdır.

Bu mövqe Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsirinin zəiflədiyi, Avropa İttifaqı və ABŞ-nin isə regionda fəallığını artırdığı bir dövrdə daha çox diqqət çəkir.

2026-cı ilin iyulunda Avropa Komissiyası Azərbaycan və Ermənistanda nəqliyyat əlaqələrini və yerli icmaları dəstəkləmək üçün 200 milyon avroyadək qrant ayrılacağını açıqlayıb. Bu vəsaitin 2 milyard avroyadək investisiyanın cəlb edilməsinə imkan verəcəyi bildirilir.

Regiona beynəlxalq marağın artması yeni investisiya və diplomatik imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, yeni nəqliyyat marşrutlarının region ölkələrinin rolunu gücləndirəcəyi, yoxsa xarici qüvvələr arasında yeni rəqabət yaradacağı sualı açıq qalır.

Regional təsir

Əhməd Əlili bildirib ki, Azərbaycan qlobal güc olmağa deyil, öz regionunda fəal rol oynamağa çalışır.

Əlilinin sözlərinə görə, orta güc olmaq öz regionunda fəal rol oynamaq və milli maraqları qorumaq deməkdir.

O bildirib ki, Orta Dəhliz Azərbaycan üçün həm iqtisadi, həm də siyasi əhəmiyyət daşıyır.

Əlili qeyd edib ki, Azərbaycanın regional təsiri yalnız hərbi güc, əhali və iqtisadiyyatla ölçülmür. Ölkənin coğrafi mövqeyi və regional əlaqələri də mühüm rol oynayır.

Azərbaycanın Xəzərdəki mövqeyi, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən nəqliyyat əlaqələri, Avropa ilə enerji bağlantıları və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə yaxın münasibətləri onun regional təsirini gücləndirir.

Coğrafi mövqedən regional təsirə

Orta Dəhlizdə artan yükdaşımalar infrastruktur və gömrük sistemlərinin təkmilləşdirilməsini tələb edir.

Avropa İttifaqının dəstəyi ilə hazırlanan araşdırmaya görə, Transxəzər marşrutu üzrə ticarət 2022-ci ildən bəri dörd dəfə artıb. Bununla yanaşı, bəzi ərazilərdə infrastruktur hələ də yetərli deyil.

Əhməd Əlilinin sözlərinə görə, Azərbaycanın regional rolu artıq yalnız coğrafi mövqeyi ilə bağlı deyil. Ölkənin hərbi imkanları, müstəqil xarici siyasəti və nəqliyyat əlaqələri də onun təsirini artırır.

Orta Dəhliz bu baxımdan mühüm rol oynayır. Marşrut Şərqlə Qərbi birləşdirir və Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı mövqeyini gücləndirir.

Teqlər

Azərbaycan Cənubi Qafqaz Orta Dəhliz Regional təsir Əhməd Əlili Transxəzər marşrutu Mərkəzi Asiya Azərbaycan–Avropa