İran marşrutunun pozulması Özbəkistana 1,5 milyard dollara başa gələ bilər

Yaxın Şərqdə artan gərginlik İran üzərindən keçən mühüm ticarət və logistika yollarını pozarsa, Özbəkistan 1,5 milyard dollara qədər itki ilə üzləşə bilər. Bu isə tədarük zəncirlərinə və bütövlükdə iqtisadiyyata təzyiq yaradacaq.

Özbəkistanın 2027–2029-cu illər üzrə Fiskal Strategiyasına görə, mümkün itki 1–1,5 milyard dollar ola bilər. Bu, ölkənin ümumi daxili məhsulunun 0,7–1 faizinə bərabərdir.

2025-ci ildə İran üzərindən Özbəkistana 3,9 milyard dollar dəyərində məhsul daşınıb. Bu, ölkənin ümumi idxalının təxminən 9 faizini təşkil edib. İran Özbəkistan üçün həm ticarət tərəfdaşı, həm də mühüm tranzit marşrutudur.

Özbəkistan və İran tranzit əlaqələrini genişləndirməyə çalışır. 2025-ci ilin iyununda tərəflər bu sahədə əməkdaşlığın artırılması üçün memorandum imzalayıb. Sənəddə Özbəkistanın İranın Şəhid Rəcai limanına mümkün investisiyası, həmçinin terminal və logistika mərkəzinin tikintisi nəzərdə tutulur.

Özbəkistan cənub marşrutu ilə hansı məhsulları daşıyır?

İran üzərindən Özbəkistana müxtəlif məhsullar daşınır. Bunlara maşın və texnoloji avadanlıqlar, ərzaq, kimyəvi məhsullar, metallar, avtomobillər və ehtiyat hissələri, dərmanlar və elektrik avadanlıqları daxildir. Özbəkistan isə bu marşrutla tekstil, metal və kimyəvi məhsullar ixrac edir.

Bu daşımaların bir hissəsi İranın cənub limanları və Hörmüz boğazından keçən dəniz yolları ilə bağlıdır.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Hörmüz boğazından gündə təxminən 20 milyon barel neft keçib. Bu, dəniz yolu ilə daşınan dünya neftinin təxminən 25 faizini təşkil edib. Boğaz mayeləşdirilmiş təbii qaz, neft məhsulları və gübrələrin daşınması üçün də mühüm marşrutdur.

• Özbəkistanda sahibkarlar üç ay lisenziyasız fəaliyyət göstərə biləcəklər

Tranzit marşrutlarında yaranan problemlər çatdırılmanı gecikdirə və daşıma xərclərini artıra bilər. Yüklərin alternativ yollarla daşınması isə təchizat zəncirini daha da çətinləşdirə bilər.

Nazirliyin hesablamasına görə, ticarət və logistika problemləri Özbəkistana 1–1,5 milyard dollar zərər vura bilər. Neft, ərzaq və gübrələrin bahalaşması isə inflyasiyanı artıra bilər.

Özbəkistan alternativ marşrutlar axtarır

İran üzərindən daşımaların pozulması riski Özbəkistanı alternativ nəqliyyat yollarını genişləndirməyə vadar edir. Ölkə Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz üzərindən yeni marşrutlar inkişaf etdirir, qonşu ölkələrlə nəqliyyat əlaqələrini artırır.

2025-ci ilin iyununda Özbəkistan və İran Şəhid Rəcai limanında özbək şirkətlərinin investisiya yatırması üçün şərait yaradılması barədə razılığa gəlib. Burada ayrıca terminal və logistika mərkəzinin yaradılması da nəzərdə tutulur.

Bununla yanaşı, Özbəkistan İran üzərindən tranzitdən hələ də geniş istifadə edir. Qabaqcıl Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun məlumatına görə, 2025-ci ildə İran vasitəsilə təxminən 1,2 milyon ton yük daşınıb. Bu yüklərin bir hissəsi Türkiyə və Qərb bazarlarına göndərilib.

• Özbəkistan və Qazaxıstan 20 məhsul kateqoriyası üzrə ticarət məhdudiyyətlərini aradan qaldırır

İki ölkə arasında ticarət də artır. 2026-cı ilin yanvar–iyun aylarında ticarət dövriyyəsi 305 milyon dollara çatıb. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 37,5 faiz çoxdur.

Özbəkistan və İran həmçinin 29 birgə layihəni müzakirə edir. Tərəflər noyabrda Daşkənddə keçirilməsi planlaşdırılan biznes forumuna da hazırlaşırlar.

Özbəkistan üçün əsas məsələ İranla ticarəti davam etdirməklə yanaşı, cənub marşrutunda yarana biləcək problemlərin beynəlxalq bazarlara çıxışa təsirini azaltmaqdır.

Buna görə də Daşkənd alternativ marşrutları genişləndirməyə və təchizat zəncirini daha dayanıqlı etməyə çalışır.

Teqlər

Özbəkistan İran Yaxın Şərq Tranzit marşrutları Hörmüz boğazı Xəzər dənizi Təchizat zənciri Orta Dəhliz