İranın Ali Rəhbəri Müctəba Xamenei ilə bağlı müəmmalı məqamlar

Atasının öldürüldüyü, özünün isə ağır yaralandığı hücumlardan altı ay keçsə də, İranın Ali Rəhbəri Seyid Müctəba Xamenei hələ də ictimaiyyət qarşısına çıxmayıb. Bu, onun səhhəti, ölkəni idarə etmək imkanları və hakimiyyətin necə həyata keçirilməsi ilə bağlı suallar doğurur.

56 yaşlı Müctəba Xamenei atası, İran İslam Respublikasının Ali Rəhbəri Ayətullah Seyid Əli Xameneinin fevralın 28-də ABŞ və İsrailin zərbələri nəticəsində öldürülməsindən bir neçə gün sonra — martın 8-də İranın Ekspertlər Şurası tərəfindən Ali Rəhbər seçilib. Həmin zərbələrlə müharibə başlayıb.

Seçilməsindən indiyədək onun ictimaiyyətə təqdim edilmiş və həqiqiliyi təsdiqlənmiş heç bir yeni fotosu, videosu və ya səs yazısı yoxdur. O, iyulda atasının dəfn mərasimlərində də iştirak etməyib.

İran rəsmiləri və ölkə rəhbərliyinə yaxın yüksəkvəzifəli şəxslər Müctəba Xameneinin sağ olduğunu və təhlükəsiz məkandan ölkəyə rəhbərlik etməyə davam etdiyini bildirirlər. Onların sözlərinə görə, davam edən sui-qəsd təhlükəsi səbəbindən onun ictimaiyyət qarşısına çıxmaması zəruridir. Bu müddətdə Xameneinin adından yazılı bəyanatlar və qərarlar yayılmaqda davam edir.

Lakin onun hazırkı fiziki vəziyyəti ilə bağlı müstəqil sübutların olmaması həm İran daxilində, həm də ölkə xaricində müxtəlif ehtimalların səslənməsinə səbəb olub.

Müctəba Xamenei müharibənin ilk zərbələri zamanı yaralanıb. Tehran onun xəsarətlərinin ağırlıq dərəcəsini rəsmən açıqlamayıb. “Reuters” isə avqustda yüksəkvəzifəli İran mənbələrinə istinadən Xameneinin ağır yaralandığını və xəsarətlər nəticəsində görünüşünün ciddi şəkildə dəyişdiyini bildirib.

ABŞ-nin mövqeyi

ABŞ Prezidenti Donald Tramp avqustun 26-da Müctəba Xameneinin sağ olduğuna inandığını, lakin onun “çox ağır yaralandığını” bildirib. Trampın sözlərinə görə, xəsarətlər Xameneinin bədəninin sol tərəfinə, o cümlədən qoluna və ayağına təsir edib.

Tramp bildirib ki, bu qənaətə qismən İran nümayəndələrinin davranışına əsasən gəlib. Onun sözlərinə görə, iranlı nümayəndələr qərarlara yekun razılıq verməzdən əvvəl Xamenei ilə məsləhətləşməli olduqlarını bildiriblər.

ABŞ mediası daha əvvəl adları açıqlanmayan İran rəsmilərinə istinadən Müctəba Xameneinin qol və ayaqlarından bir neçə dəfə əməliyyat olunduğunu, üz və dodaqlarında isə danışmasına təsir edən ağır yanıq xəsarətlərinin olduğunu yazıb.

ABŞ-nin müdafiə naziri Pit Heqset də Xameneinin yaralandığını və xəsarətlər nəticəsində görünüşünün ciddi şəkildə dəyişmiş ola biləcəyini bildirib. Tehran bu məlumatları ictimai şəkildə təsdiqləməyib.

İran rəsmilərinin mövqeyi

İran rəsmiləri Xameneinin səhhəti ilə bağlı müxtəlif məlumatlar veriblər.

Prezident Məsud Pezeşkian avqustda Ali Rəhbərlə yeddi saatlıq görüş keçirdiyini bildirib.

Digər yüksəkvəzifəli İran mənbələri “Reuters”ə deyiblər ki, Xamenei hesabatlar alır, yüksəkvəzifəli şəxslərlə görüşür və mühüm qərarlarla bağlı son sözü deməyə davam edir. Lakin Müctəba Xameneinin ictimaiyyət qarşısına çıxmaması səbəbindən bu iddiaları müstəqil şəkildə təsdiqləmək mümkün olmayıb.

Avqustun 30-da Müctəba Xameneinin İslam Birliyi Həftəsi münasibətilə yazılı müraciəti onun “Telegram” hesabında yayımlanıb. Müraciətdə müsəlman ölkələri, xüsusilə Körfəz dövlətləri onun “əsl düşmən” adlandırdığı qüvvəyə qarşı birləşməyə çağırılıb.

O, müsəlmanlar arasındakı parçalanmanın onların rəqiblərinin maraqlarına xidmət etdiyini bildirərək daha sıx əməkdaşlığa və qarşılıqlı müdafiəyə çağırıb.

Bu, onun adından yayılan növbəti açıqlama olsa da, Xameneinin vəziyyətinə dair heç bir foto, video və ya səsli sübut təqdim edilməyib.

İran niyə Müctəba Xameneini ictimaiyyətə göstərmir?

İran rəsmiləri Müctəba Xameneinin təhlükəsizlik səbəbindən ictimaiyyət qarşısına çıxmadığını bildirirlər.

İran rəhbərliyinə yaxın mənbələrin sözlərinə görə, Müctəba Xamenei ilə birbaşa görüşən rəsmilərin sayı çox azdır. Onlar bildirirlər ki, Xameneinin olduğu yer barədə məlumatların yayılması ABŞ və ya İsrailə onu hədəf almağa imkan verə bilər.

İranın keçmiş rəsmisi və Xamenei ailəsinin qohumu Məhəmməd Hüseyn Xoşvəqt “The Atlantic”ə bildirib ki, təhlükəsizlik tədbirləri səbəbindən martdan indiyədək Müctəba Xamenei ilə beş nəfərdən az adam görüşüb.

Pezeşkian da daha əvvəl Ali Rəhbərlə əlaqə saxlamağın son dərəcə çətin olduğunu bildirib.

Şübhələr artır

Rəsmi izahatlar şübhələrin yayılmasının qarşısını almayıb.

İslam Respublikasının tərəfdarları arasında belə, Müctəba Xameneinin uzun müddət ictimaiyyət qarşısına çıxmaması narahatlıq doğurur. Medianın məlumatına görə, Qumdakı “Bəsic” üzvlərindən biri bildirib ki, tərəfdarlar Müctəba Xameneinin səsini eşitmək və onun ölkəyə rəhbərlik etdiyinə dair sübut görmək istəyirlər.

Hakimiyyətin əleyhdarları isə daha konkret suallar səsləndirirlər. Bəziləri Müctəba Xameneinin sağ olduğuna və qərarları şəxsən verdiyinə şübhə ilə yanaşırlar.

Bu qeyri-müəyyənlik Ali Rəhbərin İranın siyasi sistemində geniş səlahiyyətlərə malik olması səbəbindən xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin mühüm siyasi və təhlükəsizlik məsələləri üzrə yekun qərarı Ali Rəhbər verir.

İranı əslində kim idarə edir?

Müharibə İranın təhlükəsizlik strukturlarının rolunu artırdığı üçün bu sual daha böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb.

İranın siyasi sistemi Seyid Əli Xameneinin və bir sıra yüksək rütbəli komandirlərin öldürülməsindən sonra fəaliyyətini davam etdirsə də, münaqişə ölkəyə ciddi təzyiq göstərib. Müharibə, sanksiyalar və neft ixracına tətbiq olunan məhdudiyyətlər iqtisadiyyata zərər vurub. Hökumət eyni zamanda sosial və siyasi təzyiqlərlə üzləşir.

Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu müharibədən sonrakı qərarvermə sisteminin əsas strukturlarına çevrilib.

Medianın məlumatına görə, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun münaqişə dövründə təsiri daha da artıb və qurum yüksəkvəzifəli siyasi şəxslərlə birlikdə strateji qərarların qəbulunda mühüm rol oynayır. Eyni zamanda yüksəkvəzifəli İran mənbələri bildiriblər ki, Müctəba Xamenei bu müzakirələrdə tam iştirak edir və mühüm məsələlər üzrə yekun qərar səlahiyyətini saxlayır. 

Müctəba Xamenei İslam Respublikasının rəsmi dini və siyasi rəhbəri olaraq qala, dövlətin gündəlik idarəçiliyində isə yüksəkvəzifəli təhlükəsizlik rəsmilərinə böyük ölçüdə arxalana bilər. Digər ehtimala görə, onun ölkəni idarə etmək imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşıbsa, həmin strukturlar daha sərbəst fəaliyyət göstərə bilər.

Hazırda bu ehtimallardan hansının real vəziyyəti daha dəqiq əks etdirdiyini müəyyənləşdirmək üçün kifayət qədər müstəqil və ictimaiyyətə açıq sübut yoxdur.

Onun ictimaiyyət qarşısına çıxmaması İranın gələcəyi üçün nə deməkdir?

Bəzi analitiklər Seyid Əli Xameneidən sonrakı dövrü İranın “Üçüncü İslam Respublikası” adlandırırlar. Birinci dövr 1979–1989-cu illərdə İslam İnqilabının banisi Ruhullah Xomeyninin hakimiyyəti, ikinci dövr isə Seyid Əli Xameneinin 37 illik rəhbərliyi ilə əlaqələndirilir.

Bu yeni dövrün əsas suallarından biri Müctəba Xameneinin mövqeyini möhkəmləndirmək üçün kifayət qədər müstəqil nüfuz qazana bilməsidir.

Onun uzun müddət ictimaiyyət qarşısına çıxmaması bu suala cavab tapmağı daha da çətinləşdirir.

Ali Rəhbərin ictimaiyyət qarşısına çıxmadığı hər əlavə ay onun səhhəti, niyyətləri və qərarvermə prosesindəki rolu ilə bağlı fərqli versiyaların yayılmasına daha çox imkan yaradır. Bu vəziyyət hansı qərarların şəxsən Müctəba Xamenei tərəfindən verildiyini, hansılarının isə onun ətrafındakı siyasi, hərbi və təhlükəsizlik rəsmilərinin mövqeyi əsasında formalaşdığını müəyyənləşdirməyi də çətinləşdirir.

İranın Ali Rəhbəri ictimaiyyət qarşısına çıxmadığı və səsi eşidilmədiyi müddətdə onun hakimiyyətdəki faktiki rolu ilə bağlı suallar qalmaqda davam edəcək. Bu, ölkənin müharibədən sonrakı siyasi sistemi ilə bağlı əsas qeyri-müəyyənliklərdən biridir.

Teqlər

Müctəba Xamenei İranın Ali Rəhbəri Məsud Pezeşkian İran siyasəti Tehran ABŞ İsrail