Mərkəzi Asiyada nüvə enerjisinə milyardlarla dollar investisiya yatırılır

Mərkəzi Asiyada nüvə enerjisinə milyardlarla dollar investisiya yatırılır
Özbəkistanın Cizzaq vilayətində ölkənin ilk atom elektrik stansiyasının tikintisi, 4 iyun 2026-cı il.
Presidency of Uzbekistan

Qazaxıstan ilk atom elektrik stansiyasının tikintisinə 2027-ci ildə başlaya bilər. Özbəkistan artıq 9,5 milyard dollarlıq layihəni həyata keçirir. Regionun digər ölkələri isə nüvə enerjisinin imkanlarını araşdırır və ya alternativ mənbələrə üstünlük verir.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev ilk atom elektrik stansiyasının tikintisinə gələn il başlanmasının mümkün olduğunu bildirib.

Tokayev Balxaş layihəsini sürətləndirmək, Moyınqumda ikinci stansiyanın tikintisinə hazırlığı davam etdirmək və strateji uran ehtiyatının yaradılmasını nəzərdən keçirmək niyyətindədir. O, nüvə texnologiyalarının, istehsal təcrübəsinin və mütəxəssis hazırlığının ölkəyə gətirilməsi üçün xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlığa çağırıb.

Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji siyasəti fərqli istiqamətlərdə inkişaf edir. Qazaxıstan və Özbəkistan nüvə enerjisinə sərmayə qoyur, Qırğızıstan isə əsas diqqəti su elektrik stansiyalarına yönəldir. Nəzərdən keçirilən rəsmi məlumatlara əsasən, Tacikistan və Türkmənistan hələlik oxşar miqyaslı atom elektrik stansiyası layihələrinə başlamayıb.

Qazaxıstanın hədəfi ən azı üç stansiyadır
Qazaxıstanın Almatı vilayətində atom elektrik stansiyasının tikintisi üçün nəzərdə tutulan Ülken kəndinin havadan görünüşü, 5 oktyabr 2024-cü il.
Reuters

Qazaxıstanın planları ilk atom elektrik stansiyası ilə məhdudlaşmır. Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin aprelində təsdiqlənmiş strategiya 2050-ci ilədək ən azı üç stansiyanın fəaliyyətə başlamasını nəzərdə tutur. Hökumət artan elektrik tələbatını ödəmək üçün kiçik modul reaktorlarından istifadə imkanlarını da araşdırır.

Balxaş gölü yaxınlığındakı ilk layihəyə Rusiyanın “Rosatom” şirkəti rəhbərlik edir. Agentliyin bildirdiyinə görə, layihələndirmə, təchizat və tikintini əhatə edən müqavilə sentyabrda şirkətin törəmə müəssisəsi “Atomstroyeksport” ilə imzalanıb.

Çin də Qazaxıstanın nüvə proqramında əsas tərəfdaşlardan birinə çevrilə bilər. Agentlik digər layihə üçün Çin Milli Nüvə Korporasiyasına (CNNC) üstünlük verib. Lakin əməkdaşlığın və tikintinin şərtləri hələ yekunlaşdırılmayıb.

Hökumətin 2026–2030-cu illər üzrə planında yerli şirkətlərin nüvə layihələrində iştirakının artırılması və sənaye təchizatçılarının inkişafı da nəzərdə tutulur.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının Nüvə Enerjisi Agentliyi və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) məlumatlarına görə, Qazaxıstan müəyyən edilmiş uran ehtiyatlarının həcminə görə Avstraliyadan sonra dünyada ikinci yerdədir. Tokayevin təklif etdiyi strateji uran ehtiyatı gələcək reaktorların yanacaqla etibarlı təminatına kömək edə bilər.

Ölkə bütün nüvə proqramının yekun büdcəsini hələ açıqlamayıb. İkinci stansiya nəzərdən keçirilir, üçüncü stansiya üçün isə kiçik modul reaktoru texnologiyası araşdırılır.

Özbəkistanda 9,5 milyard dollarlıq layihənin tikintisi davam edir
Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin AES tikintisinə start verirlər. Moskva, Rusiya, 4 iyun 2026-cı il.
Presidency of Uzbekistan

Özbəkistanın Prezident Administrasiyasının məlumatına görə, ölkənin ilk inteqrasiya olunmuş nüvə enerjisi layihəsi 2026-cı il iyunun 4-də fəal tikinti mərhələsinə keçib. Cizzaq vilayətində “Rosatom”la əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilən layihə iri reaktorlarla kiçik enerji bloklarını birləşdirəcək.

“Uzatom” Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatına əsasən, stansiyanın gücü 2110 meqavat, illik elektrik istehsalı isə 16–17 milyard kilovat-saat olacaq. Stansiyanın gələcəkdə ölkənin elektrik tələbatının 12–15 faizini ödəyəcəyi gözlənilir.

Prezident Şavkat Mirziyoyevin administrasiyası sentyabrda layihənin dəyərini 9,5 milyard dollar qiymətləndirib. Həmin vaxtadək bir milyon kubmetrdən çox torpaq qazılıb, bünövrə plitəsi üçün 916 kubmetr beton tökülüb.

Layihədə yerli müəssisələrin də iştirakı nəzərdə tutulur. İlkin hesablamalara görə, yerli istehsal olan mallar layihə tələbatının 21 faizini, təxminən 1,9 milyard dollarlıq hissəsini ödəyə bilər. Mirziyoyev bu göstəricinin ən azı 30 faizə çatdırılmasını, tikinti və quraşdırma işlərinin isə 65 faizinin yerli şirkətlərə həvalə olunmasını tapşırıb.

Ən azı 100 birgə müəssisənin fəaliyyət göstərəcəyi 200 hektarlıq sənaye zonasının yaradılması da planlaşdırılır.

Mirziyoyev oktyabrın 23-də “Rosatom”un baş direktoru ilə görüşündə bünövrə işlərinin və köməkçi infrastrukturun qurulmasının gedişini müzakirə edib.

Qırğızıstan əsas sərmayəni su-elektrik enerjisinə yönəldir

Qırğızıstan atom elektrik stansiyasının tikintisi barədə yekun qərar verməyib.

Energetika Nazirliyi 2022-ci ildə “Rosatom”la kiçik nüvə reaktoru layihəsinin texniki-iqtisadi əsaslandırılmasına dair saziş imzalayıb. İlkin qiymətləndirmə 2023-cü ildə başa çatıb. Lakin tikinti qrafiki və yekun büdcə açıqlanmayıb.

Qırğızıstanın Cəlalabad vilayətindəki Toktoqul Su-Elektrik Stansiyasının görünüşü, 21 yanvar 2025-ci il.
Reuters

Hazırda ölkə əsas sərmayəni su-elektrik enerjisinə və digər bərpa olunan mənbələrə yönəldir. Milli İnvestisiya Agentliyinin məlumatına görə, məqsəd artan elektrik tələbatını ödəmək, köhnəlmiş infrastrukturu yeniləmək və enerji çatışmazlığını azaltmaqdır.

Energetika Nazirliyi 2026-cı ildə ümumi gücü 81,03 meqavat olan 13 kiçik su-elektrik stansiyasının istifadəyə verilməsini nəzərdə tutur. 2026–2030-cu illərdə isə ümumi gücü 421,26 meqavat olan daha 48 kiçik stansiyanın qurulması planlaşdırılır.

Tacikistan və Türkmənistanda AES tikintisi aparılmır

BAEA-nın məlumatlarına görə, nə Tacikistanda, nə də Türkmənistanda kommersiya məqsədli nüvə enerjisi reaktorunun tikintisi aparılır. Nəzərdən keçirilən rəsmi mənbələrdə Qazaxıstan və Özbəkistandakı layihələrlə müqayisə edilə biləcək təsdiqlənmiş sərmayə proqramı da göstərilmir.

Tacikistan nüvə enerjisindən istifadə imkanlarını araşdırıb. Bununla yanaşı, ölkə əvvəlki uran hasilatı və emalı fəaliyyətindən qalan radioaktiv tullantılar problemi ilə üzləşir. BAEA platformasında yayımlanan milli təqdimatda bu məsələyə diqqət çəkilir.

Türkmənistan nüvə texnologiyalarından dinc məqsədlərlə istifadə və təhlükəsizlik sahəsində BAEA ilə əməkdaşlıq edir. Lakin ölkə elektrik istehsalı üçün atom elektrik stansiyasının tikintisi layihəsini təsdiqləməyib.

Rusiya və Çinin rolu
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin ŞƏT sammitində. Bişkek, Qırğızıstan, 31 avqust 2026-cı il.
Reuters

Mərkəzi Asiyada nüvə enerjisinin inkişafı xarici sərmayə və sənaye əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar yaradır.

Rusiya Qazaxıstanın ilk atom elektrik stansiyası və Özbəkistanın 9,5 milyard dollarlıq layihəsində əsas tərəfdaşdır. Çin isə Qazaxıstanın gələcək layihələrində mühüm rol oynaya bilər.

İki ölkənin maliyyə planları fərqlənir. Özbəkistan layihənin təxmini dəyərini və yerli şirkətlərin iştirakı üzrə konkret hədəfləri açıqlayıb. Qazaxıstan isə bir neçə stansiyanı əhatə edən uzunmüddətli strategiya hazırlasa da, ümumi xərci hələ müəyyənləşdirməyib.

Özbəkistan tikintini davam etdirir, Qazaxıstan daha geniş nüvə proqramına hazırlaşır. Regionun digər ölkələri isə seçimlərini qiymətləndirir və başqa enerji mənbələrinə sərmayə qoyur.

Teqlər