Eksklüziv: Süni intellektin əsas problemi kod yox, enerji çatışmazlığıdır

Süni intellekt “buludda” işləsə də, onu işlədən infrastruktur heç də virtual deyil. Məlumat mərkəzlərinin elektrik enerjisi və suya tələbatı sürətlə artdıqca, onların fasiləsiz fəaliyyətini təmin edəcək yeni həllərin axtarışı da sürətlənir.

“Matrix” filmində maşınlar enerji böhranını milyardlarla insanın bioelektrik enerjisindən istifadə etməklə həll edirdi.

Real dünyada süni intellekt modellərinin ehtiyacları bu qədər distopik deyil, lakin onları geniş miqyasda təmin etmək daha çətindir. Bunun üçün fasiləsiz elektrik enerjisi, böyük həcmli soyutma sistemləri və geniş elektrik ötürücü şəbəkəsi tələb olunur.

Üstəlik, bunların hər üçünə tələbat sürətlə artır.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (BEA) məlumatına görə, 2025-ci ildə məlumat mərkəzlərinin elektrik enerjisinə tələbatı 17 faiz artaraq qlobal elektrik tələbatındakı artımı xeyli üstələyib.

BEA-nın proqnozuna əsasən, 2030-cu ilədək məlumat mərkəzlərinin elektrik istehlakı iki dəfə, süni intellektə yönəlmiş məlumat mərkəzlərinin enerji istehlakı isə üç dəfə artacaq.

Hər gün istifadə etdiyimiz süni intellekt alətlərinin arxasında güclü kompüterlərlə təchiz olunmuş nəhəng məlumat mərkəzləri dayanır. Bu mərkəzlər “bulud” xidmətlərindən süni intellektin tələb etdiyi getdikcə daha mürəkkəb hesablamalaradək böyük həcmdə məlumat emal edir.

Bütün bunlar həm də çox böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir.

Heriot-Vatt Universitetinin Dubaydakı Mühəndislik və Fizika Elmləri Məktəbinin dosenti Tazien Rashid bildirir ki, süni intellekt görünməmiş sürətlə yeni və böyük həcmdə elektrik tələbatı yaradır, mövcud enerji infrastrukturu isə bu templə ayaqlaşmaqda çətinlik çəkir.

“Süni intellekt görünməmiş sürətlə yeni və olduqca böyük elektrik yükləri yaradır. Əsas problem ondan ibarətdir ki, süni intellekt məlumat mərkəzlərini böyük həcmdə elektrik enerjisi istehlak edən nəhəng obyektlərə çevirir. Tələbat isə enerji infrastrukturunun qurulmasından daha sürətlə artır”.

Tazien Rashidin sözlərinə görə, tək bir hipermiqyaslı məlumat mərkəzinin elektrik tələbatı yüzlərlə meqavata çata bilər. Planlaşdırılan bəzi obyektlərdə isə bu göstərici bir giqavata yaxınlaşır.

Süni intellekt “buludda” işləyə bilər, amma onun enerji tələbatı real dünyada ödənilir.

Enerji infrastrukturu tələbatla ayaqlaşmayanda

Problem yalnız kifayət qədər elektrik enerjisi istehsal etmək deyil. Əsas məsələ həmin enerjini ehtiyac duyulan yerə çatdırmaq və bunu kifayət qədər sürətlə həyata keçirməkdir.

Rashidin sözlərinə görə, bu problem bütün enerji sistemini əhatə edir:

“Problemin bir neçə tərəfi var. Birincisi, istehsal gücüdür: Daha çox elektrik enerjisinə ehtiyac var. İkincisi, enerjinin ötürülməsi və şəbəkəyə qoşulmadır. Elektrik enerjisi şəbəkənin başqa bir hissəsində mövcud olsa belə, yerli ötürmə və paylayıcı infrastruktur konkret obyektə yüzlərlə meqavat enerji çatdırmaq üçün kifayət qədər gücə malik olmaya bilər.

Üçüncü məsələ etibarlılıqdır. Süni intellekt məlumat mərkəzləri fasiləsiz fəaliyyət göstərdiyi üçün etibarlı, sabit və keyfiyyətli elektrik enerjisi ilə təmin olunmalıdır. Buna görə də fasiləli enerji mənbələri təkbaşına bu tələbatı ödəməyə bilər. Bunun üçün enerji saxlama sistemlərinə, sabit enerji istehsalına və ya digər balanslaşdırma mexanizmlərinə ehtiyac yaranır”.

Digər problem isə vaxtdır.

“Rystad Energy”nin məlumatına görə, ABŞ-də elektrik şəbəkəsinə qoşulma müddəti 2015-ci ildən üç dəfə uzanıb. İri enerji istehlakçıları hazırda şəbəkəyə qoşulmaq üçün üç ildən altı ilədək gözləməli olurlar. Sürətlə inkişaf edən və gələcəyin texnologiyalarını qurmağa çalışan bir sektor üçün elektrik şəbəkəsinə qoşulmaq məqsədilə illərlə gözləmək ciddi maneədir.

Tazien Rashid bildirir ki, məlumat mərkəzlərinin tikinti tempi ilə enerji infrastrukturunun inkişaf sürəti arasındakı fərq şəbəkəyə qoşulmanı əsas məhdudiyyətlərdən birinə çevirə bilər.

“Vaxt baxımından da uyğunsuzluq var. Məlumat mərkəzini yeni elektrik ötürücü xəttindən, yarımstansiyadan və ya iri elektrik stansiyasından xeyli daha sürətli inşa etmək mümkündür. Buna görə də şəbəkəyə qoşulma və elektrik avadanlıqlarının quraşdırılması layihənin icra müddətini müəyyən edən əsas amilə çevrilə bilər”, – Rashid bildirib.

Bu vəziyyət elektrik enerjisinin birbaşa məlumat mərkəzlərində istehsalına marağı artırır.

Bu məqamda yanacaq elementləri ön plana çıxır.

Elektrik şəbəkəsinə alternativ yarananda

Yanacaq elementləri elektrik enerjisini ənənəvi yanma yolu ilə deyil, elektrokimyəvi proses vasitəsilə istehsal edir.

Məlumat mərkəzlərinin operatorları üçün üstünlük aydındır: Elektrik şəbəkəsinə qoşulmanı gözləmək əvəzinə, enerjini birbaşa obyektin özündə istehsal etmək mümkündür.

“Rystad Energy”nin proqnozuna görə, süni intellektin məlumat mərkəzlərində enerjiyə tələbatı artırması bu sahəyə yeni investisiyaları sürətləndirəcək. Nəticədə yanacaq elementləri bazarının gəlirlərinin 2025-ci ildəki təxminən 2,8 milyard dollardan 2030-cu ildə 30 milyard dollara çatacağı gözlənilir.

Lakin Tazien Rashid yanacaq elementlərinin bütün problemləri həll edə bilməyəcəyini bildirir.

“Yanacaq elementləri elektrik şəbəkəsini tam əvəz edə bilməz”, – o deyib.

Yanacağın əlçatanlığı, hidrogen infrastrukturu, xərclər, yanacaqla bağlı emissiyalar və texnologiyanın uzunmüddətli perspektivdə geniş miqyasda tətbiqi ilə bağlı suallar hələ də qalır.

Bu səbəbdən gələcəkdə əsas məqsəd elektrik şəbəkəsini əvəz etmək deyil, onu digər enerji mənbələri ilə tamamlamaq ola bilər.

“Mən yanacaq elementlərini ilk növbədə şəbəkədən alınan elektrik enerjisini, obyekt daxilində enerji istehsalını, bərpa olunan enerji mənbələrini və enerji saxlama sistemlərini birləşdirən şaxələndirilmiş enerji strategiyasının bir hissəsi kimi görürəm. Bu yanaşma süni intellekt məlumat mərkəzlərini etibarlı və dayanıqlı enerji ilə təmin etməyə imkan verə bilər”.

Bu yanaşma artıq nəzəriyyədən praktikaya keçir.

ABŞ-nin Nyu-Meksiko ştatında “Oracle”ın planlaşdırdığı “Project Jupiter” süni intellekt məlumat mərkəzləri kompleksində əvvəl nəzərdə tutulan qaz turbinləri və dizel generatorları “Bloom Energy”nin yanacaq elementləri ilə işləyən mikroşəbəkəsi ilə əvəzlənir.

“Oracle”ın məlumatına görə, yeni sistem azot oksidi emissiyalarını təxminən 92 faiz azaltmaqla yanaşı, suya olan daimi tələbatı da əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq.

Şirkət bildirir ki, yanacaq elementləri sistemi yalnız ilkin doldurulma və sonrakı texniki xidmət üçün məhdud miqdarda su tələb edir. Soyutma sistemində və yanacaq elementlərinin istismarında isə ictimai içməli su təchizatından istifadə olunmayacaq.

Lakin elektrik enerjisi məlumat mərkəzlərinin resurs tələbatının yalnız bir hissəsidir.

Süni intellektin başqa bir problemi: Suya böyük tələbat

Məlumat mərkəzləri, əsasən, soyutma üçün böyük həcmdə su istehlak edir.

Süni intellekt serverlərinin gücü artdıqca daha çox istilik yaranır və bu da soyutmaya tələbatı artırır.

Tazien Rashidin sözlərinə görə, buxarlandırıcı soyutma sistemlərindən istifadə edən iri məlumat mərkəzləri gündə milyonlarla litr su istehlak edə bilər. Lakin su sərfiyyatı istifadə olunan soyutma texnologiyasından asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

Bu məsələ Yaxın Şərq kimi isti iqlimə və su qıtlığına məruz qalan regionlarda xüsusilə aktualdır.

Lakin hesablama gücünün artması şirin su istehlakının da eyni nisbətdə artması demək deyil.

“Süni intellektin inkişafı su istehlakının mütləq eyni nisbətdə artması demək deyil”, – Rashid bildirib.

Birbaşa maye ilə soyutma, qapalı dövriyyəli sistemlər, quru soyutma, təkrar istifadə olunan su və istiliyin daha səmərəli idarə edilməsi şirin suya tələbatı azalda bilər.

Rashid bildirib ki, əsas məsələ enerji və suya ayrı-ayrı resurslar kimi deyil, vahid sistemin bir-biri ilə əlaqəli hissələri kimi yanaşmaqdır.

Məhz bu nöqtədə yanacaq elementləri mühüm rol oynaya bilər.

Heç bir enerji həlli xərcsiz deyil — hidrogen də istisna deyil

Yanacaq elementləri ənənəvi elektrik enerjisi istehsalı və soyutma sistemlərində suya olan tələbatı müəyyən qədər azalda bilər.

Lakin bu texnologiya su problemini tam həll etmir.

Xüsusilə elektroliz yolu ilə hidrogen istehsalı özü də su tələb edir.

Rashidin sözlərinə görə, məsələyə yalnız ayrı-ayrı texnologiyalar deyil, bütün sistem nəzərə alınmaqla yanaşılmalıdır.

“Yanacaq elementlərinin su istehlakını tam aradan qaldırdığını deməzdim. Onlar daha çox su sərfiyyatının hansı mərhələdə baş verdiyini dəyişə və ümumi su tələbatını azalda bilər. Bu, xüsusilə az su tələb edən soyutma texnologiyaları və dayanıqlı üsullarla istehsal olunan hidrogenlə birlikdə tətbiq edildikdə mümkündür”.

Bu məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bir texnologiya prosesin bir mərhələsində su sərfiyyatını azaltsa da, digər mərhələdə əlavə su tələbatı yarada bilər.

Rashid vurğulayır ki, buna görə də əsas göstərici bütün sistemin ümumi su istehlakıdır.

Məlumat mərkəzlərini quran şirkətlər üçün məsələ artıq yalnız elektrik enerjisinin haradan əldə olunması ilə məhdudlaşmır.

Elektrik enerjisinin necə istehsal olunduğu, kompüterlərin necə soyudulduğu, suyun haradan əldə edildiyi və proses zamanı yaranan istiliyin necə idarə olunduğu da nəzərə alınmalıdır.

Sistem daha ağıllı işləməlidir

Süni intellekt infrastrukturunun sürətlə genişlənməsi göstərir ki, bu sahədəki problemləri təkbaşına həll edə biləcək vahid texnologiya yoxdur.

Daha çox elektrik enerjisi istehsalına ehtiyac var.

Bununla yanaşı, elektrik şəbəkələri genişləndirilməli, enerji saxlama imkanları artırılmalı, hesablama sistemləri daha səmərəli olmalı və yeni soyutma üsulları tətbiq edilməlidir.

Ən vacibi isə bütün bu sistemlərin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləməsidir.

Rashidin sözlərinə görə, məlumat mərkəzləri təxirə salına bilən hesablama proseslərini elektrik enerjisinin mövcudluğuna, şəbəkənin vəziyyətinə və bərpa olunan enerji istehsalına uyğunlaşdırmaqla daha çevik işləyə bilər.

Yanacaq elementləri və obyekt daxilində digər enerji istehsalı üsulları isə şəbəkə imkanlarının məhdud olduğu ərazilərdə enerji təchizatının etibarlılığını və dayanıqlığını artıra bilər.

Lakin əsas problem sadəcə daha çox elektrik enerjisi əldə etməklə həll olunmur.

Məqsəd sadəcə daha çox elektrik enerjisi təmin etmək deyil.

“Biz məlumat mərkəzlərinin bütün sistemini — enerji təchizatını, hesablama proseslərini, soyutmanı, su istehlakını və enerji saxlama imkanlarını eyni vaxtda optimallaşdırmalıyıq”.

Bu yanaşma Hollivudun elmi-fantastik filmlərindəki ssenarilər qədər təsirli görünməyə bilər.

Lakin süni intellekt dövrünün əsas məhdudiyyəti şüurlu proqram təminatının nəzarəti ələ keçirməsi deyil.

Əsas məsələ elektrik şəbəkələrinin, enerji sistemlərinin və su ehtiyatlarının süni intellektin artan tələbatını qarşılamaq və avadanlıqların fasiləsiz işləməsini təmin etmək qabiliyyətidir.

Süni intellekt rəqəmsal olsa da, onu işlədən infrastruktur tamamilə fiziki resurslardan asılıdır.

Teqlər

süni intellekt və texnologiya elektrik istehlakı Beynəlxalq Enerji Agentliyi Soyutma sistemləri