Orbitdə data mərkəzləri: Süni intellekt kosmosda işləyə bilərmi?

“SpaceX”in qurucusu, amerikalı milyarder İlon Mask hesab edir ki, süni intellektin sürətlə artan elektrik enerjisi tələbatının həlli Yerdən kənarda ola bilər.

İdeya fiziki baxımdan mümkün görünsə də, analitiklər data mərkəzlərinin orbitə yerləşdirilməsinin iqtisadi cəhətdən nə dərəcədə sərfəli olduğunu sual altına alırlar.

Süni intellekt böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir, texnologiya sektoru isə artan tələbatı ödəmək üçün kifayət qədər enerji mənbəyi tapmaqda çətinlik çəkir. Mask çox enerji tələb edən data mərkəzlərini Yerdə deyil, günəş enerjisinin fasiləsiz olduğu orbitdə qurmağı təklif edir.

İdeya artıq yalnız müzakirə mərhələsində deyil. Bununla bağlı rəsmi müraciətlər də edilib. Lakin bir çox ekspert layihənin Maskın nəzərdə tutduğu müddətdə və rəqabətədavamlı xərclə həyata keçirilə biləcəyinə şübhə ilə yanaşır.

Təklif nədən ibarətdir?

Yanvar ayında Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda çıxış edən İlon Mask, hazırda süni intellektin inkişafı üçün əsas maneənin kompüter çipləri deyil, enerji olduğunu bildirib. “BlackRock”un rəhbəri Larri Finkin də iştirak etdiyi sessiyada Mask qeyd edib ki, orbitdə günəş enerjisi ilə işləyən data mərkəzləri bir neçə il ərzində iqtisadi cəhətdən sərfəli ola bilər. Bu prosesin 2-3 il çəkəcəyi isə “pv magazine” nəşrinin hesabatında qeyd olunub.

Forumun sessiya ilə bağlı məlumatına görə, Mask Günəş enerjisi ilə işləyən süni intellekt data mərkəzlərinin orbitdə bir neçə il ərzində iqtisadi cəhətdən sərfəli ola biləcəyini deyib.

Bir neçə gün sonra “SpaceX” bir milyona qədər peykin orbitə buraxılması üçün ABŞ tənzimləyici qurumlarına müraciət edib. BBC-nin məlumatına görə, müraciətdə “orbital data mərkəzləri” süni intellekt hesablamalarına artan tələbatı ödəməyin xərc və enerji baxımından ən səmərəli yolu kimi təqdim olunub.

“Reuters” agentliyinin məlumatına görə, şirkət xüsusi olaraq bu məqsədlə hazırlanan günəş enerjisi ilə işləyən peyklər üçün icazə almağa çalışır. Agentlik “SpaceX” ilə Maskın süni intellekt şirkəti “xAI”ın birləşməsini kosmosda data mərkəzlərinin yaradılmasına hesablanmış addım kimi təqdim edib.

İyunda “SpaceX”in planlaşdırılan səhm təklifi ərəfəsində Mask bildirib ki, süni intellekt üçün nəzərdə tutulan peyklərdə əsasən mövcud texnologiyalardan istifadə ediləcək. “Reuters” bu barədə “SpaceX” mühəndisi İan Dalın hazırladığı layihəyə istinadən məlumat yayıb.

Niyə məhz kosmos?

Maskın təklifi kosmosun bir sıra fiziki üstünlüklərinə əsaslanır.

Birinci üstünlük Günəş işığıdır. Uyğun orbitdə Günəş panelləri demək olar ki, fasiləsiz işıq ala bilir. Burada gecə və bulud örtüyü yoxdur, atmosferin təsiri də daha azdır. Maskın sözlərinə görə, Günəş paneli kosmosda Yerdəkindən təxminən beş dəfə çox enerji istehsal edə bilər.

O, sentyabrın 29-da Vaşinqtonda keçirilən tədbirdə bildirib ki, Yerdə Günəş panellərinin faktiki enerji istehsalı adətən nominal gücünün beşdə biri ilə səkkizdə biri arasında olur. Bundan başqa, quruda Günəş enerjisinin saxlanması üçün böyük batareya sistemlərinə ehtiyac yaranır.

“Kosmosda Günəş həmişə parlayır”, – Mask deyib.

İkinci mühüm məsələ soyutma sistemləridir. Çiplər istilik ayırdığı üçün yerüstü data mərkəzlərinin soyudulması çox böyük xərc tələb edir. 

Digər mühüm amil avadanlığın orbitə çıxarılması xərcidir. Mask hesab edir ki, “SpaceX”in “Starship” raketinin tam təkrar istifadəsi orbitə yükdaşıma xərcini 100 dəfə azalda bilər. O, Vaşinqtondakı tədbirdə gələn il “Starship”in ən azı həftədə bir dəfə uçacağını gözlədiyini bildirib.

Əsas problemlər

Müstəqil analitiklər bu yanaşmanın bəzi fiziki üstünlüklərini qəbul etsələr də, onun iqtisadi cəhətdən sərfəli olacağına daha ehtiyatla yanaşırlar.

Bu mövzuda ən çox istinad edilən araşdırmalardan biri NASA-nın Texnologiya, Siyasət və Strategiya Ofisinin 2024-cü ildə hazırladığı texniki-iqtisadi əsaslandırmadır. Araşdırma birbaşa orbital data mərkəzlərini deyil, Günəş enerjisinin kosmosda toplanaraq Yerə ötürülməsi imkanlarını qiymətləndirib.

Tədqiqatda hər biri iki giqavat gücündə iki fərqli sistem nəzərdən keçirilib. Hesablamalara görə, bu sistemlərlə istehsal edilən elektrikin bir kilovat-saatının qiyməti Yerdə bərpa olunan mənbələrdən əldə edilən enerjidən 12–80 dəfə baha ola bilər. Araşdırmada belə sistemlərin hətta kosmosa çıxış pulsuz olsa belə, rəqabətədavamlı olmayacağı qənaətinə gəlinib.

Ən ideal ssenaridə daha ucuz peyk buraxılışları, 50 faiz səmərəli günəş panelləri və kosmik aparatların elektrik mühərrikləri ilə yerdəyişməsi xərcləri təxminən 95 faiz azalda bilər.

Daha yeni hesablamalarda xərc fərqi azalsa da, kosmos variantı yenə baha başa gəlir. “Latitude Media”nın sentyabrda ümumiləşdirdiyi təhlilə görə, “Bank of America” bir giqavat gücündə orbital data mərkəzinin yaradılması xərcini təxminən 170 milyard dollar qiymətləndirir. Bu, Yerdə eyni gücə malik data mərkəzinin qurulmasından təxminən üç dəfə bahadır.

“Boston Consulting Group”un hesablamasına görə, belə layihələrin iqtisadi cəhətdən sərfəli olması üçün orbitə yükdaşıma xərci hər kiloqram üçün təxminən 1 500 dollardan 100 dollara enməlidir.

Müstəqil araşdırma şirkəti “SemiAnalysis” iyunda dərc etdiyi hesablamada kosmosda hesablama əməliyyatlarının hazırda Yerdəkindən dörd dəfədən çox baha başa gəldiyini bildirib. Şirkətin modelinə görə, kosmos və Yerdəki sistemlərin xərcləri təxminən 2040-cı ildə bir-birinə yaxınlaşa bilər. Bu isə Maskın irəli sürdüyü iki-üç illik müddətdən xeyli uzaqdır.

Mühəndislik baxımından hansı çətinliklər var?

Xərc yeganə maneə deyil.

1) İstilik: Kosmos soyuq olsa da, vakuum mühiti istiliyi saxladığı üçün çipləri yalnız xüsusi şüalanma panelləri ilə soyutmaq mümkündür. Bu səbəbdən kosmik data mərkəzləri nəhəng ölçülü, bəzən idman meydançası böyüklüyündə radiatorlara ehtiyac duyacaq. Bütöv bir mərkəzi soyutmaq üçün belə panellərdən minlərlə tələb oluna bilər. Lakin bəzi mühəndislər bu sistemlərin peykin ümumi çəkisinin cəmi 10-20 faizini təşkil edəcəyini bildirərək, problemin həll edilə biləcəyini düşünürlər.

2) Radiasiya: Kosmik şüalar və yüklü zərrəciklər kompüter yaddaşındakı bit səhvlərinə səbəb olaraq məlumat xətalarına, həmçinin çiplərin zədələnməsinə səbəb ola bilər. “IEEE Spectrum”un orbital süni intellekt hesablamaları ilə məşğul olan startap barədə materialında kosmos şəraiti üçün hazırlanmayan qrafik prosessorlar üçün radiasiya əsas risklərdən biri kimi göstərilib.

3) Təmir: Yerdə sıradan çıxan avadanlığı dəyişdirmək mümkündür. Orbitdə isə bu, adətən mümkün deyil.

“Reuters” apreldə yazıb ki, analitiklər bu planı “Microsoft”un dayandırdığı sualtı data mərkəzi layihəsi ilə müqayisə ediblər. Müqayisədə avadanlığın təmir və ya yenilənməsinin mümkün olmaması əsas problemlərdən biri kimi göstərilib.

“Forethought” analitik mərkəzi “Meta”nın göstəricilərinə əsaslanaraq avadanlığın illik sıradan çıxma göstəricisini təxminən 9 faiz qəbul edir. Bu hesablamaya görə, kosmosdakı data mərkəzi beş ildən sonra ilkin hesablama gücünün təxminən 38 faizini itirə bilər. Mərkəz qeyd edir ki, orbitdə real nasazlıq səviyyəsi məlum deyil və bundan xeyli yüksək ola bilər.

4) Kosmik tullantılar: “SpaceX”in ABŞ tənzimləyici qurumlarından icazə istədiyi bir milyona qədər peykdən ibarət şəbəkə orbitdə sıxlığı əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

“Science” jurnalının avqustda dərc etdiyi modelləşdirmə araşdırmasına görə, planlaşdırılan nəhəng peyk şəbəkələri Kessler sindromu həddinə çata bilər. Bu halda peyklərin və digər obyektlərin toqquşması yeni qalıqlar yarada, həmin parçalar isə növbəti toqquşmalara səbəb olaraq idarəolunmaz zəncirvari proses başlada bilər. 

Kessler sindromu nəzəriyyəsini 1978-ci ildə NASA astrofiziki Donald Kessler irəli sürüb. “Science” “SpaceX”in bir milyon peykdən ibarət data mərkəzi planını kosmik tullantıların potensial əsas mənbələrindən biri kimi göstərib.

5) Məlumat ötürülməsində gecikmə: “IEEE Spectrum”un məlumatına görə, yalnız bəzi hesablama əməliyyatları onlarla millisaniyəlik gecikməyə imkan verir. Buna görə orbital sistemlər real vaxt rejimində göstərilən xidmətlərdən daha çox süni intellekt modellərinin öyrədilməsi və məlumatların toplu emalı üçün uyğun ola bilər.

Enerjini, yoxsa məlumatı Yerə ötürmək?

Maskın təklifi Günəş enerjisinin kosmosda toplanaraq mikrodalğa və ya lazer vasitəsilə Yerə ötürülməsini nəzərdə tutan daha əvvəlki konsepsiyadan fərqlənir.

Onun planına əsasən, elektrik enerjisi istehsal edildiyi yerdə – orbitdə istifadə olunacaq, Yerə isə optik rabitə vasitəsilə yalnız süni intellekt hesablamalarının nəticələri göndəriləcək.

“Latitude Media”nın istinad etdiyi analitiklər bunu süni intellekt üçün daha real yanaşma hesab edirlər. Onların fikrincə, məlumat ötürmək giqavatlarla elektrik enerjisini kosmosdan Yerə çatdırmaqdan xeyli asandır.

Bununla belə, Günəş enerjisinin kosmosda toplanaraq Yerə ötürülməsi ideyası da araşdırılır. Avropa Kosmik Agentliyinin “Solaris” proqramı iki konsepsiyanı nəzərdən keçirir.

Bunlardan biri “Thales Alenia Space” və İtaliyanın “Enel” enerji şirkəti ilə hazırlanan radiotezlik sistemidir. Digəri “Arthur D. Little” və Fransanın “Engie” şirkətinin hazırladığı güzgü sistemidir. Bu konsepsiya kosmosdakı Günəş işığının Yerdəki mövcud Günəş elektrik stansiyalarına yönəldilməsini nəzərdə tutur.

Bundan sonra nə baş verəcək?

Analitiklər əsas fiziki məqamlarla bağlı ümumən eyni fikirdədirlər: orbitdə Günəş enerjisi boldur və yaranan istiliyi şüalanma yolu ilə xaric etmək mümkündür. Əsas fikir ayrılığı bu üstünlüklərin yüksək xərcləri kompensasiya edəcəyi və bunun nə vaxt mümkün olacağı ilə bağlıdır.

Həlledici amillərdən biri “Starship” ola bilər. Əgər “SpaceX” raketin uçuş tezliyini artıra və orbitə yükdaşıma xərcini analitiklərin zəruri hesab etdiyi səviyyəyə endirə bilsə, layihə iqtisadi baxımdan daha əlverişli ola bilər.

Əks halda, orbital data mərkəzləri baha başa gələn və məhdud istifadə sahəsinə malik texnologiya olaraq qala bilər.

Hələlik isə süni intellektin artan enerji tələbatının əsasən Yerdəki enerji mənbələri hesabına ödənilməsi gözlənilir.

• Süni intellekt agentləri Kanadanın hökumət saytına hücum etməyə cəhd göstəriblər

• Texnologiya nəhəngləri süni intellekt qaydaları ilə bağlı Trampa mövqelərini çatdırıblar

Teqlər

data mərkəzləri süni intellekt kosmos İlon Mask enerji SpaceX BlackRock