Süni intellekt Asiyada imkanlar və narahatlıqlar yaradır

Süni intellektə qoyulan investisiyalar dünya iqtisadiyyatında artım tempinin təxminən 3 faiz səviyyəsində qalmasına kömək edir. Asiya bu inkişafdan ən çox faydalana biləcək regionlardan biridir. 

Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva oktyabrın 12-də bildirib ki, süni intellektə qoyulan investisiyalar Asiyanın inkişaf etmiş ölkələrində iqtisadi artımı bir faiz bəndinədək sürətləndirə bilər. Onun sözlərinə görə, bu texnologiyaya çəkilən xərclərin artması dünya iqtisadiyyatının təxminən 3 faiz böyüməsinə şərait yaradır.

“Reuters”in məlumatına görə, Banqkokda BVF və Dünya Bankının illik toplantısında çıxış edən Kristalina Georgiyeva süni intellektə yatırılan investisiyaların Asiya iqtisadiyyatına müsbət təsirini vurğulayıb. Beynəlxalq Valyuta Fondunun rəhbəri bildirib ki, bu sərmayələr regionun inkişaf etmiş ölkələrində iqtisadi artım tempini 0,5–1 faiz bəndi, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda isə 0,2–0,8 faiz bəndi artıra bilər.

Enerji qiymətlərinin yüksəlməsinə baxmayaraq, süni intellektə yatırılan investisiyaların sürətlə artması iqtisadi fəallığı dəstəkləyir. BVF-in oktyabrın 7-nə olan qiymətləndirməsinə əsasən, xam neftin bir barelinin qiyməti təxminən 100 dollara çataraq yüksək səviyyədə qərarlaşıb. Eyni zamanda, Körfəz regionundan mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükündə yaranan ciddi fasilələr xüsusilə Asiya və Avropa bazarlarında enerji xərclərini kəskin artırıb.

Asiyanın bu prosesdən əldə etdiyi fayda təkcə iqtisadi artımla məhdudlaşmır. Region süni intellektin işləməsi üçün zəruri olan avadanlıqların böyük hissəsini istehsal edir. Nəticədə bir sıra Asiya ölkələri qlobal ticarətə təsir göstərən investisiya artımının əsas mərkəzlərinə çevrilir.

Bəs bu inkişafın faydaları texnologiya istehsal edən ölkələrdən kənara da yayılacaqmı?

Asiyanın texnoloji avadanlıq istehsalındakı üstünlüyü

Asiya süni intellektə investisiyaların sürətlə artdığı indiki dövrə 30 il əvvəlkindən daha güclü iqtisadi mövqedə daxil olub.

Kristalina Georgiyeva oktyabrın 7-də Sinqapurda çıxışı zamanı bildirib ki, Asiya-Sakit okean regionunun alıcılıq qabiliyyəti pariteti əsasında hesablanan qlobal ÜDM-dəki payı 1991-ci ildəki 25 faizdən 43 faizə yüksəlib.

Bu dəyişiklik onilliklər ərzində sənayenin inkişafı və regionun qlobal təchizat zəncirlərinə daha sıx inteqrasiyası nəticəsində baş verib. Bu amillər Asiya ölkələrinə qabaqcıl çiplərə, yaddaş komponentlərinə və hesablama avadanlıqlarına artan tələbatı ödəməyə kömək edir.

BVF-in məlumatına görə, süni intellekt avadanlıqları və onlarla əlaqəli texnoloji məhsullar dünya üzrə mal ticarətinin artıq 10 faizindən çoxunu təşkil edir.

ABŞ, Çin və Hindistan hesablama güclərini artırmaq məqsədilə süni intellekt avadanlıqlarını böyük həcmdə idxal edir. BVF-in bu avadanlıqlar üzrə təchizat zəncirində ilk onluğa daxil etdiyi digər yeddi iqtisadiyyatdan beşi Asiyada yerləşir. Bu ölkələr mikroprosessorlar, çip istehsalı üçün avadanlıqlar və robototexnika qurğuları da daxil olmaqla müxtəlif məhsullar istehsal edir.

Süni intellektlə bağlı diqqət əsasən proqram təminatına və böyük dil modellərinə yönəlsə də, bu texnologiyanın işləməsi üçün geniş texniki infrastruktur da tələb olunur. Bu səbəbdən Asiya istehsalçıları süni intellektin inkişafında mühüm rol oynayır.

İnvestisiyalardan bütün ölkələr eyni dərəcədə faydalanmır

Süni intellektə yatırılan böyük həcmdə vəsait bu texnologiyanın iqtisadi artımda mühüm rol oynadığını göstərir.

Stenford Universitetinin 2026-cı il üzrə Süni İntellekt İndeksinə əsasən, 2025-ci ildə şirkətlərin dünya üzrə süni intellektə yatırdığı investisiyalar əvvəlki illə müqayisədə iki dəfədən çox artıb. Özəl investisiyalar isə 127,5 faiz yüksəlib.

Generativ süni intellekt özəl investisiyaların təxminən yarısını cəlb edib. 2025-ci ildə ABŞ-də süni intellektə özəl investisiyaların həcmi Çindən 23 dəfə çox olub. Bununla belə, Stenford Universiteti qeyd edib ki, bu göstəricilər Çində dövlətin maliyyələşdirdiyi investisiyaları tam əhatə etmir.

Süni intellekt infrastrukturuna xərclərin artması Asiyanın texnoloji avadanlıq ixrac edən ölkələrinə istehsalı və ixracı genişləndirmək, qlobal təchizat zəncirlərində mövqelərini gücləndirmək imkanı yaradır.

Lakin bütün ölkələr bu prosesdən eyni dərəcədə faydalana bilməyəcək.

Qabaqcıl texnologiyaların istehsalında üstün mövqeyə malik ölkələr artan tələbatdan maksimum gəlir əldə etmək imkanına sahibdir. İstehsal gücü məhdud olan dövlətlər isə sərmayələrdən birbaşa bəhrələnmək əvəzinə, əsasən süni intellekt texnologiyalarının idxalçısına çevrilmək riski ilə üz-üzədir.

Georgiyeva çıxışında xəbərdarlıq edib ki, süni intellektə yönəldilən investisiyaların böyük hissəsi bir çox ölkəyə çatmır. Bu isə qlobal bərabərsizliyin daha da dərinləşə biləcəyi ilə bağlı narahatlıq yaradır.

Sərmayələrin qeyri-bərabər bölgüsü BVF-in müsbət iqtisadi proqnozlarını sual altına qoyur. Asiya bu prosesdən ən çox bəhrələnən regionlardan birinə çevrilə bilsə də, əldə olunan dividendlərin yalnız məhdud sayda ölkə və sənaye sahəsində cəmləşməsi riski yüksəkdir.

Enerji xərclərinin artması iqtisadi faydaları azalda bilər

Süni intellektə investisiyaların artmasına mane olan əsas amillərdən biri enerji xərclərinin yüksəlməsidir.

Georgiyeva süni intellektə investisiyaların tələbatı artırdığını, enerji təchizatındakı problemlərin isə bu müsbət təsiri qismən azaltdığını bildirib.

Bu vəziyyət Asiya üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çiplərə və hesablama avadanlıqlarına yüksək tələbat istehsalı və ixracı artırır. Lakin həm yarımkeçiricilərin istehsalı, həm də süni intellekt sistemlərini işlədən məlumat mərkəzləri böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir.

Süni intellekt infrastrukturu genişləndikcə elektrik enerjisinə tələbatın artması təchizat problemləri yaşayan enerji sistemlərinə əlavə yük sala bilər.

Enerji xərclərinin yüksəlməsi istehsalçılara, nəqliyyat şirkətlərinə və ev təsərrüfatlarına da təsir göstərir. Bu, inflyasiyanı artıraraq investisiyaların iqtisadi faydalarını azalda bilər.

Buna görə də Asiya ölkələri üçün yalnız süni intellektə investisiya cəlb etmək kifayət deyil. Regionun bu sahədən daha çox faydalanması üçün enerji xərclərinin nəzarətdə saxlanılması da vacibdir.

Süni intellekt gənclərin məşğulluğunu təhlükə altına alır

Süni intellektin təsiri artıq istehsal, ticarət və maliyyə bazarları ilə məhdudlaşmır. Bu texnologiyanın inkişafı gənclərin məşğulluq imkanları ilə bağlı da qeyri-müəyyənliyi artırır.

Georgiyeva Banqkokdakı toplantıda xəbərdarlıq edib ki, süni intellekt dünyadakı iş yerlərinin təxminən 40 faizində yerinə yetirilən tapşırıqları asanlaşdıra, onların əhəmiyyətini azalda və ya tamamilə aradan qaldıra bilər.

Sinqapur Prezidenti Tarman Şanmuqaratnam da əmək bazarına yeni daxil olan məzunlar üçün iş imkanlarının azalmasından narahatlığını ifadə edib.

Stenford Universitetinin Süni İntellekt İndeksi göstərir ki, ABŞ-də bəzi gənc işçilər artıq iş tapmaq və məşğulluqlarını qorumaq baxımından çətinliklərlə üzləşirlər.

Hesabata əsasən, ABŞ-də 22–25 yaşlı proqram təminatı tərtibatçıları arasında məşğulluq 2024-cü ildən bəri təxminən 20 faiz azalıb. Sorğuda iştirak edən təşkilatların təxminən üçdə biri süni intellektlə əlaqədar işçi sayını azaltmağı hədəfləyir.

Lakin bu nəticələr məşğulluğun azalmasına yalnız süni intellektin səbəb olduğunu sübut etmir. Stenford Universiteti də ümumi məşğulluq statistikasında hələlik kütləvi iş yerləri itkisinin qeydə alınmadığını bildirib.

Bununla belə, bu tendensiya iqtisadi inkişafında təhsilə, texniki biliklərə və ixtisaslı iş yerlərinin yaradılmasına üstünlük verən Asiya ölkələri üçün narahatlıq doğurur.

Süni intellekt əmək məhsuldarlığını artıra bilər, lakin eyni zamanda işəgötürənlərin tələb etdiyi bacarıqları da dəyişir. Bu dəyişiklik xüsusilə yeni məzunların müraciət etdiyi başlanğıc səviyyəli vəzifələrə təsir göstərə bilər.

Süni intellekt investisiya artımından kənarda da iqtisadi fayda verə bilərmi?

Asiyanın inkişaf etməkdə olan ölkələri üçün uzunmüddətli iqtisadi faydalar təkcə süni intellekt infrastrukturu yaratmaqdan deyil, bu texnologiyadan mövcud sahələrdə istifadə etməkdən də asılı ola bilər.

Dünya Bankının Prezidenti Acay Banqa Banqkokdakı toplantılarda bildirib ki, nisbətən kiçikmiqyaslı süni intellekt tətbiqləri xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatı, səhiyyə və təhsil sahələrində məhsuldarlığı artıra bilər.

Ən qabaqcıl süni intellekt modellərindən fərqli olaraq, bu tətbiqlər üçün böyük hesablama gücü və ya yüksək məbləğdə investisiya tələb olunmaya bilər.

Bu, ən qabaqcıl süni intellekt sistemlərini hazırlamaq üçün kifayət qədər maliyyə imkanı olmayan ölkələrə də iqtisadi inkişaf fürsəti yaradır.

Georgiyeva çıxışında bildirib ki, BVF-in araşdırmalarına əsasən, süni intellektin səmərəli tətbiqi gələcəkdə qlobal iqtisadi artım tempini hər il 0,5 faiz bəndinədək yüksəldə bilər.

Onun hesablamasına görə, on il ərzində əldə ediləcək əlavə iqtisadi məhsulun həcmi dünya iqtisadiyyatına Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyasının (ASEAN) iqtisadiyyatına bərabər yeni bir iqtisadiyyatın əlavə olunması ilə müqayisə edilə bilər.

Lakin bu potensialdan istifadə etmək üçün rəqəmsal infrastrukturun gücləndirilməsi, işçilərin peşə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və səmərəli tənzimləmə mexanizmlərinin yaradılması tələb olunur.

Asiya süni intellekt avadanlıqlarının qlobal təchizat zəncirində artıq mühüm mövqeyə malikdir. BVF-in son qiymətləndirməsi regionda iqtisadi artım üçün geniş imkanların olduğunu göstərir.

Əsas sual isə bu inkişafın faydalarının çip zavodları və məlumat mərkəzləri ilə məhdudlaşıb-məhdudlaşmayacağı, yoxsa regiondakı müəssisələrə, işçilərə və inkişaf etməkdə olan ölkələrə də çatacağıdır.

Beləliklə, Asiyanın süni intellekt sahəsində uğuru yalnız cəlb etdiyi investisiyaların həcmi ilə deyil, əldə olunan iqtisadi faydaların ölkələr və əhali arasında nə dərəcədə geniş bölüşdürülməsi ilə qiymətləndiriləcək.

Teqlər

süni intellekt Asiya İqtisadi artım məşğulluq investisiya dünya iqtisadiyyatı Beynəlxalq Valyuta Fondu Kristalina Georgiyeva