BRICS və çoxqütblü dünya: Ritorika reallığa çevrilə bilərmi?

BRICS Qərbin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq nizama meydan oxuya biləcək iqtisadi və siyasi çəkiyə malikdir. Lakin çoxqütblülük barədə ritorikanı real gücə çevirmək üçün hələ də siyasi birlik və maliyyə mexanizmləri çatışmır.

Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti başa çatdıqdan sonra diqqət Qlobal Cənub liderlərinin növbəti mühüm toplantısına — sentyabrın 12-13-də Yeni Dehlidə keçiriləcək BRICS sammitinə yönəlib.

Sammit Çin, Rusiya, Hindistan və BRICS-in digər üzvlərinə əlaqələri gücləndirmək və Qərbin üstünlük təşkil etdiyi beynəlxalq nizama alternativ irəli sürmək üçün yeni imkan yaradacaq.

Ümumi əhalisi üç milyardı ötən və qlobal iqtisadiyyatda mühüm paya malik Çin, Rusiya və Hindistan uzun illərdir çoxqütblü dünya nizamının qurulmasını dəstəkləyir. Çin Prezidenti Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammitində bu mövqeyi bir daha vurğulayaraq daha balanslı və daha geniş təmsilçiliyə əsaslanan beynəlxalq sistemə çağırıblar.

Hər iki liderin mövqeyi oxşar olub. Si Cinpin çoxqütblülüyü “geri dönməz tendensiya” adlandırıb və BMT-nin rolunun gücləndirilməsinə çağırıb. Putin isə “yeni, həqiqətən ədalətli” çoxqütblü nizamın formalaşmasını “geri dönməz” proses kimi qiymətləndirib və BMT-nin birləşdirici rolunun getdikcə daha vacib olduğunu bildirib.

Putin həmçinin Asiya, Afrika və Latın Amerikasında formalaşan yeni regional strukturların yaranmaqda olan bu nizamın bir hissəsinə çevrildiyini deyib və ŞƏT-i buna nümunə göstərib.

Bəs BRICS də yeni çoxqütblü nizamın əsas dayaqlarından birinə çevrilə bilərmi?

Çoxqütblülük ritorikası

Bu yanaşma yeni deyil. Putin 2024-cü ilin iyulunda Sankt-Peterburqda keçirilən BRICS Parlament Forumunda təşkilatı “formalaşmaqda olan çoxqütblü dünya nizamının əsas elementlərindən biri” adlandırıb. Həmin ilin oktyabrında Kazanda keçirilən BRICS sammitində isə Si Cinpin BRICS-i çoxqütblülüyün və daha inklüziv iqtisadi qloballaşmanın dayaqlarından biri kimi təqdim edib.

Braziliya Prezidenti Luis İnasio Lula da Silva və Hindistanın Baş naziri Narendra Modi Çin və Rusiya liderləri ilə müqayisədə daha ehtiyatlı mövqe sərgiləsələr də, hər ikisi daha balanslı və geniş təmsilçiliyə əsaslanan beynəlxalq sistemə çağırıb.

Lula 2024-cü ildə çoxqütblülüyə dəstəyini bir daha ifadə edib. Modi isə 2025-ci ildə Rio-de-Janeyroda keçirilən BRICS sammitində dünya nizamının həm çoxqütblü, həm də inklüziv olmalı olduğunu bildirib.

BRICS liderləri prinsip etibarilə bu yanaşma ilə razılaşa bilərlər. Lakin bu ideyanı işlək sistemə çevirmək daha çətin olacaq. ABŞ-nin qlobal üstünlüyü zəifləsə də, ölkə hələ də dünyanın aparıcı gücü olaraq qalır və bu mövqedən könüllü şəkildə imtina etməsi gözlənilmir.

Vaşinqton İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı beynəlxalq nizamın formalaşmasında əsas rol oynayıb. 1944-cü ildə keçirilən Bretton-Vuds konfransında ABŞ dollarının əsas rol oynadığı beynəlxalq iqtisadi sistem yaradılıb. Dollar bu gün də dünyanın əsas ehtiyat valyutasıdır. Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankının baş qərargahları Vaşinqtonda, BMT-nin baş qərargahı isə Nyu-Yorkda yerləşir.

Qlobal iqtisadiyyatda bu qədər möhkəm yer tutmuş sistemi dəyişmək üçün təkcə bəyanatlar kifayət etməyəcək.

İqtisadi güc, maliyyə məhdudiyyətləri

Genişlənmiş BRICS dünya əhalisinin təxminən yarısını və qlobal iqtisadi istehsalın üçdəbirini təşkil edir. BRICS ölkələri arasında mal ticarəti 1 trilyon dolları ötüb. Lakin iqtisadi güc avtomatik olaraq maliyyə təsiri demək deyil. İqtisadi güclə maliyyə təsiri arasındakı fərqi azaltmaq üçün üzv ölkələr daha güclü ortaq institutlar yaratmalı və əməkdaşlığı dərinləşdirməlidirlər.

Rusiya Qərbin maliyyə sistemlərindən asılılığını azaltmaq üçün Çin və Hindistanla ticarətdə milli valyutalardan — xüsusilə yuan, rubl və rupiyadan — istifadəni kəskin artırıb. Bununla belə, qlobal iqtisadiyyatın dollardan uzaqlaşması hələ yaxın görünmür. BRICS-lə əlaqəli qurumlar da etiraf edirlər ki, birlik hələ dolların mərkəzi rol oynamadığı yeni maliyyə sistemi formalaşdırmır və dolları beynəlxalq valyuta sistemindəki əsas mövqeyindən çıxarmağa yaxın deyil.

Hazırda BRICS əsas diqqəti Yeni İnkişaf Bankının gücləndirilməsinə yönəldib. Bank 2014-cü ildə yaradılandan bəri təxminən 140 infrastruktur və dayanıqlı inkişaf layihəsi üçün 43 milyard dollara yaxın maliyyələşməni təsdiqləyib. Müqayisə üçün, Dünya Bankının əsas kredit qurumu olan Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı bir maliyyə ili ərzində buna yaxın məbləğdə maliyyələşdirmə ayıra bilir.

BRICS bankının Qərbin rəhbərlik etdiyi maliyyə institutlarına real alternativə çevrilməsi üçün kredit imkanlarını, üzv ölkələrin sayını və xidmət dairəsini genişləndirməsi lazımdır. Lakin burada daha çətin sual yaranır: BRICS üzvləri gələcək beynəlxalq nizamla bağlı ortaq mövqeyə malik olmadığı halda bank nə qədər böyüyə bilər?

Teqlər

BRICS Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Si Cinpin Vladimir Putin Bişkek Çin Hindistan