C5+1 formatı yenidən Səmərqənddə: Vaşinqton Mərkəzi Asiyada mövqeyini möhkəmləndirir

Vaşinqton strateji əhəmiyyətə malik regionda mövcudluğunu möhkəmləndirməyə çalışarkən ABŞ və Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsi Səmərqənddə ticarət, sərmayə və regional təhlükəsizliyə diqqət yetirən yüksək səviyyəli danışıqlar aparıblar.

Görüş ABŞ dövlət katibi Marko Rubio və Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistanın xarici işlər nazirlərini bir araya gətirib. Kritik faydalı qazıntılar, infrastruktur və iqtisadi əməkdaşlıq da gündəliyin əsas mövzuları sırasında yer alıb.

Səmərqənddən Ağ Evə doğru

C5+1 diplomatik formatının əsası 2015-ci ilin noyabrında Səmərqənddə, o vaxtkı ABŞ dövlət katibi Con Kerrinin Mərkəzi Asiyanın beş respublikasının xarici işlər nazirləri ilə görüşü zamanı qoyulub.

Dialoq sonradan prezident səviyyəsinə qədər genişlənib. İlk liderlər sammiti 2023-cü ildə Nyu-Yorkda, ikinci sammit isə 2025-ci ilin noyabrında ABŞ prezidenti Donald Trampın ev sahibliyi ilə Ağ Evdə keçirilib.

Bu təşəbbüs həmin vaxtdan bəri Vaşinqtonun təbii ehtiyatlarla zəngin və mühüm beynəlxalq ticarət marşrutları üzərində strateji mövqeyə malik Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini gücləndirməsi üçün əsas platformaya çevrilib.
Rubio Səmərqəndə ABŞ-nin 200-dən çox biznes nümayəndəsinin müşayiəti ilə gəlib. Bu da səfərin kommersiya yönümünün güclü olduğunu göstərir.

ABŞ rəsmiləri investisiyaları artırmaq, energetika sahəsində əməkdaşlığı genişləndirmək və kritik faydalı qazıntılar üzrə təchizat zəncirini möhkəmləndirmək üçün imkanlar müəyyən ediblər.
2025-ci ildə Vaşinqtonda keçirilən C5+1 görüşləri zamanı aviasiya, kənd təsərrüfatı texnikası, dəmir yolu infrastrukturu və faydalı qazıntıların çıxarılması sahələrini əhatə edən, ümumi dəyəri 25 milyard dollardan çox olan kommersiya sazişləri və öhdəlikləri elan edilmişdi.

Əməkdaşlığın dörd geniş sahəsi

C5+1 gündəliyi ilkin olaraq üç əsas sahəyə yönəlmişdi: iqtisadi inkişaf, təhlükəsizlik və ətraf mühitlə bağlı çağırışlar. O vaxtdan bəri bu çərçivə energetika, rəqəmsal infrastruktur, mədəni mübadilələr və cəmiyyətlər arasında daha sıx əlaqələri əhatə edəcək şəkildə genişlənib.

Ticarət və sərmayələr əsas prioritet olaraq qalır. İştirakçı ölkələr sənaye tərəfdaşlıqlarını inkişaf etdirməyə və yeni biznes imkanları yaratmağa çalışırlar.

Energetika və ətraf mühit sahəsində əməkdaşlıq enerji təhlükəsizliyinə, infrastrukturun inkişafına və təbii ehtiyatların davamlı idarə olunmasına yönəlib.

Təhlükəsizlik üzrə müzakirələr terrorla mübarizə, sərhədlərin mühafizəsi və regional təhdidləri əhatə edir. Təhsil və mədəni mübadilələr isə ölkələr arasında daha güclü əlaqələr qurmağı hədəfləyir.
Səmərqənd görüşündə Özbəkistan C5+1 diplomatik formatı ilə B5+1 biznes formatı arasında daha sıx və müntəzəm əlaqələndirmə təklif edib. Bu da şirkətlərə prioritet layihələrin müəyyənləşdirilməsi və işlənməsində daha böyük rol oynamağa imkan verəcək.

Xarici işlər nazirləri nəqliyyat əlaqələrinin yaxşılaşdırılmasını, energetika və rəqəmsal infrastrukturun genişləndirilməsini, həmçinin kritik faydalı qazıntılar üzrə əməkdaşlığın gücləndirilməsini də müzakirə ediblər.

Ticarət əlaqələri region üzrə fərqlənir

Qazaxıstan ABŞ-nin Mərkəzi Asiyadakı ən böyük ticarət tərəfdaşı olaraq qalır. 2025-ci ildə ikitərəfli mal və xidmət ticarəti təxminən 7,1 milyard dollara çatıb.

Siyahıda 1,7 milyard dollarla Özbəkistan ikinci yerdə qərarlaşıb. ABŞ-nin Qırğızıstanla ticarət dövriyyəsi 447,1 milyon dollar, Türkmənistanla 233,5 milyon dollar, Tacikistanla isə 125,7 milyon dollar təşkil edib.
Bu rəqəmlər Vaşinqtonun region üzrə iqtisadi münasibətlərindəki əhəmiyyətli fərqləri, eyni zamanda gələcək artım imkanlarını göstərir.

Mərkəzi Asiya hökumətləri üçün ABŞ ilə daha sıx əlaqələr sərmayələrə, qabaqcıl texnologiyalara və beynəlxalq bazarlara daha geniş çıxış imkanı yarada bilər. Bu əlaqələr həmçinin Rusiya və Çinlə mövcud iqtisadi münasibətlərlə yanaşı, tərəfdaşlıqların şaxələndirilməsinə şərait yaradır.

Danışıqlar regional diplomatiyada daha geniş dəyişikliyi də əks etdirir. Vaşinqton regionda daha davamlı iqtisadi və strateji mövcudluğunu təmin etməyə çalışır, Mərkəzi Asiya ölkələri isə beynəlxalq tərəfdaşlarının dairəsini genişləndirməyə can atırlar.

• Rubionun Özbəkistan səfəri: ABŞ Mərkəzi Asiyada iqtisadi fəallığını niyə artırır?

• Özbəkistana gedən turistlərin sayı 20 faiz artaraq 10,3 milyona çatıb

• Özbəkistan və Azərbaycan iqtisadi əlaqələri dərinləşdirir: Şavkat Mirziyoyev Bakıdadır

Teqlər

C5+1 Mərkəzi Asiya ABŞ Vaşinqton Səmərqənd Ağ Ev Özbəkistan Qazaxıstan