Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada rəqəmsal reklamın siyasi iqtisadiyyatı: Rəqəmsallaşma kimə qazanc gətirir?

On il əvvəl Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrində rəqəmsal reklam televiziya, açıq hava reklamı və yerli media ilə yanaşı sadəcə əlavə bir satış vasitəsi idi. Bu gün isə vəziyyət tamamilə dəyişib. 

Getdikcə daha çox şirkət mal və xidmətlərini onlayn satdığı üçün bizneslə istehlakçı arasında əlaqə yaradan rəqəmsal platformalar əsas hərəkətverici qüvvəyə çevrilib. Bu dəyişiklik təkcə şirkətlərin marketinq strategiyalarını deyil, həm də iqtisadiyyat daxilində pul axınını yenidən formalaşdırır.

Pul hara axır?

Təsəvvür edin ki, Bakıda, Almatıda və ya Tbilisidə fəaliyyət göstərən yerli bir şirkət məhsulunu ölkə daxilində istehsal edib satır, lakin reklam kampaniyası üçün xarici rəqəmsal platformaya ödəniş edir. Nəticədə yerli biznes müştəri qazansa da, ödənilən vəsaitin bir hissəsi ölkə xaricinə yönəlir.

Bu səbəbdən rəqəmsal reklam artıq sadəcə biznes məsələsi deyil, həm də siyasi-iqtisadi mövzuya çevrilib. Ənənəvi reklamda xərclər əsasən yerli bazarla bağlı idi və vergilər yerli sistemdə ödənilirdi. İndi isə yerli şirkət öz ölkəsindəki istehlakçılara reklam göstərmək üçün xaricdə qeydiyyatdan keçmiş platformaya birbaşa ödəniş edir.

Qlobal bazar kimin əlindədir?

Qlobal reklam bazarında böyük texnologiya şirkətlərinin payı olduqca yüksəkdir. Reklam və marketinq üzrə beynəlxalq analitik platforma WARC-ın 2025-ci ilin dekabrında açıqladığı proqnoza görə, “Alphabet”, “Amazon” və “Meta” 2025-ci ildə Çin xaricində reklam xərclərinin 56,1 faizini təşkil edəcəkdi ki, bu da təxminən 556,6 milyard dollara bərabərdir. Onların ümumi payının 2026-cı ildə 58 faizə çatacağı proqnozlaşdırılırdı.

Kiçik iqtisadiyyatlar üçün bu, başqa bir problem yaradır: onların istifadə etdiyi əsas rəqəmsal infrastruktur tamamilə ölkənin vergi sistemindən kənarda fəaliyyət göstərən xarici şirkətlərin nəzarətində olur.

Dövlətlər rəqəmsal gəlirdən necə pay alır?

Hökumətlər bu qlobal axından kənarda qalmamaq üçün müxtəlif vergi mexanizmləri tətbiq edirlər. Məsələn, Türkiyə 2020-ci ildən rəqəmsal xidmətlər vergisi tətbiq edir və hazırda bu dərəcə 5 faiz təşkil edir. Azərbaycanda isə 1 sentyabr 2026-cı ildən fiziki şəxslərə xidmət göstərən və dövriyyəsi müəyyən həddi keçən qeyri-rezidentlər üçün elektron ƏDV qeydiyyatı məcburi olur. Gürcüstan və Ermənistanda da xarici şirkətlər üçün xüsusi elektron ƏDV sistemləri və portalları fəaliyyət göstərir. Mərkəzi Asiya regionunda bənzər mexanizmlər işləyir; məsələn, Qazaxıstanda xarici rəqəmsal şirkətlərdən toplanan ƏDV milyardlarla təngəyə çatıb. Həmin sistemdə “Meta”, “Google”, “Apple”, “Microsoft”, “TikTok” və “OpenAI” daxil olmaqla yüzdən çox xarici vergi ödəyicisi qeydiyyatdadır. Özbəkistan və Qırğızıstanda da oxşar qaydalar uğurla tətbiq olunmaqdadır.

Verginin görünməyən tərəfi: Reklamlar bahalaşır?

Rəqəmsal vergitutmanın dövlət büdcəsi üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyi olmasına baxmayaraq, onun müəyyən xərcləri də var. Əgər vergi platformanın xərclərini artırarsa, şirkət bu əlavə yükü reklamverənlərin üzərinə keçirə bilər.

Bu proses artıq bəzi ölkələrdə müşahidə olunur. Məsələn, “Meta” 1 iyul 2026-cı ildən rəqəmsal xidmətlər vergisi və digər yerli tənzimləmə xərclərini kompensasiya etmək üçün reklamverənlərə əlavə ödəniş tətbiq edib. Əlavə ödəniş Türkiyədə 5 faiz təşkil etdiyi halda, digər Avropa ölkələrində də fərqli dərəcələrlə tətbiq olunur. Bu o deməkdir ki, dövlət vergi gəlirlərini artırsa da, yerli sahibkar üçün rəqəmsal reklamın qiyməti bahalaşa bilər.

Region üçün hansı yanaşma daha sərfəlidir?

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri üçün ən yaxşı yanaşma nə vergiləri həddindən artıq artırmaq, nə də qlobal platformaları tamamilə məhdudlaşdırmaqdır. Daha dayanıqlı model dövlətə kifayət qədər vergi gəliri gətirməli, ədalətli rəqabəti qorumalı və rəqəmsal reklamın qiymətini yerli biznes üçün məqbul səviyyədə saxlamalıdır.

Xüsusilə kiçik iqtisadiyyatlar üçün əsas hədəf qlobal platformalardan istifadəni məhdudlaşdırmaq deyil, onları milli iqtisadiyyata elə inteqrasiya etməkdir ki, həm yerli biznes satışlarını artırıb faydalana bilsin, həm dövlət büdcəsi vergi gəliri əldə etsin, həm də rəqəmsal reklam həddindən artıq bahalaşmasın.

Rəqəmsal reklamla bağlı əsas iqtisadi sual da məhz budur: qlobal platformalardan nə qədər pul keçməsi deyil, onların yaratdığı dəyərin nə qədərinin yerli iqtisadiyyatda qalmasıdır.

Teqlər

Rəqəmsallaşma iqtisadiyyat Cənubi Qafqaz Mərkəzi Asiya reklam büdcəsi Meta Google Rəqəmsal reklam