İsraildə 2026-cı il seçkiləri: Yeni hökuməti hansı iqtisadi çətinliklər gözləyir?

Oktyabrın 27-də İsraildə parlament seçkiləri keçirilir. Ölkədə səhmlərin bahalaşması və milli valyutanın möhkəmlənməsi fonunda dövlət borcu və müharibə xərcləri də artır. Bəs növbəti hökuməti hansı iqtisadi çətinliklər gözləyir?

İsraildə oktyabrın 27-də parlament seçkiləri üçün səsvermə başlayıb. Bu, 2023-cü il oktyabrın 7-də HƏMAS-ın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən hücumlardan və sonrakı regional münaqişələrdən bəri ölkədə keçirilən ilk parlament seçkiləridir.

Seçkilərdə parlamentin yeni tərkibi müəyyənləşəcək. Baş nazir Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi Likud partiyasının rəqibləri arasında keçmiş Baş Qərargah rəisi Qadi Ayzenkotun Yaşar partiyası da var.

Seçkilərin siyasi nəticələri ilə yanaşı, ölkənin iqtisadi vəziyyəti də diqqət mərkəzindədir. Üç ilə yaxın davam edən müharibələr İsrail iqtisadiyyatına necə təsir göstərib və yeni hökuməti hansı maliyyə problemləri gözləyir?

• İsraildə seçki gərginliyi: Netanyahunu əvəzləmək planı nə dərəcədə realdır?
• İsraildə parlament seçkiləri: Netanyahu hakimiyyətdə qala biləcəkmi?

İqtisadi göstəricilər ziddiyyətli mənzərə yaradır. Maliyyə bazarlarında yüksəliş müşahidə olunsa da, dövlət maliyyəsinə təzyiq artır.

Müharibəyə baxmayaraq, İsrail səhmləri bahalaşıb

“Reuters”in məlumatına görə, 2023-cü ilin oktyabrından bəri İsrail şirkətlərinin səhmləri təxminən 130 faiz bahalaşıb. Eyni dövrdə ABŞ-nin Uoll-Strit fond bazarında artım 80 faiz təşkil edib.

İsrailin milli valyutası olan şekel də həmin dövrdə təxminən 25 faiz möhkəmlənərək dünyada ən çox dəyər qazanan valyutalardan birinə çevrilib.

İsrailin dövlət istiqrazları son iki ildə təxminən 30 faiz gəlir gətirib. Bu göstərici inkişaf etməkdə olan ölkələrin əsas istiqraz indeksləri üzrə gəlirlilikdən iki dəfədən çox yüksəkdir.

Bu nəticələrdə texnologiya sektorunun inkişafı, müdafiə sənayesi məhsullarının ixracı və süni intellekt texnologiyalarına artan tələbat mühüm rol oynayıb.

İsrailin “Menora Mivtachim” sığorta şirkətinin investisiya direktoru Lior Yoxpaz “Reuters”ə bildirib ki, siyasi qeyri-sabitliyə, məhkəmə islahatları ətrafındakı mübahisələrə və regional münaqişələrə baxmayaraq, ölkədə biznes fəaliyyəti inkişafını davam etdirib.

Lakin İsrail şirkətlərinin yüksək maliyyə göstəriciləri ölkə iqtisadiyyatının ümumi vəziyyətini tam əks etdirmir.

Müharibənin 55 milyard dollarlıq iqtisadi yükü

“Reuters”in hesablamalarına görə, üç il davam edən münaqişələr İsrail iqtisadiyyatına 55 milyard dollardan çox ziyan vurub.

İsrailin dövlət borcu ÜDM-in təxminən 70 faizinə çatıb. Bu, 2022-ci illə müqayisədə 10 faiz bəndinə yaxın artım deməkdir.

Müdafiə xərcləri təxminən ikiqat artaraq ÜDM-in 8 faizinə çatıb, büdcə kəsiri isə əhəmiyyətli dərəcədə böyüyüb.

Hərbi xərclərin və dövlət borcu üzrə ödənişlərin artması büdcəyə təzyiqi gücləndirir. Nəticədə hökumətin digər sahələrə vəsait ayırması çətinləşir.

İsrail Mərkəzi Bankının oktyabrın 21-də açıqladığı son proqnoza görə, büdcə kəsiri 2026-cı ildə ÜDM-in 4,4 faizini, 2027-ci ildə isə 4,6 faizini təşkil edəcək. Bank həmçinin dövlət borcunun 2026-cı ilin sonunadək ÜDM-in təxminən 68 faizinə çatacağını proqnozlaşdırır.

Mərkəzi Bank müdafiə xərcləri, dövlət gəlirləri və gələcək büdcə qərarları ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin davam etdiyini bildirib.

• Təl-Əvivdə seçkilər ərəfəsində minlərlə israilli etiraz aksiyası keçirib
• İsraildə seçkilər: Netanyahu rəqibləri ilə gərgin mübarizə aparır

İsrail iqtisadiyyatı nə qədər böyüyür?

İsrail Mərkəzi Bankının proqnozuna görə, ölkə iqtisadiyyatı 2026-cı ildə 5,6 faiz, 2027-ci ildə isə 7,5 faiz artacaq.

Lakin bu proqnozlara xaricdə həyata keçirilən istehsal fəaliyyətinin iqtisadiyyata verdiyi töhfə də daxildir. Bu fəaliyyət ümumi artım göstəricilərinə əhəmiyyətli təsir göstərir.

Xaricdəki istehsal nəzərə alınmadıqda isə iqtisadiyyatın 2026-cı ildə 3,4 faiz, 2027-ci ildə 5,1 faiz böyüyəcəyi gözlənilir.

Bu fərq göstərir ki, yüksək iqtisadi artım göstəriciləri ölkə daxilində iqtisadi fəallığın eyni sürətlə artdığı anlamına gəlmir.

Texnologiya sektoru İsrail iqtisadiyyatında mühüm yer tutur. “Reuters Breakingviews”un təhlilinə görə, 2025-ci ildə bu sektor ÜDM-in 18 faizini təşkil edib və iqtisadi artımın təxminən yarısını təmin edib.

İqtisadiyyatın texnologiya sektorundan böyük ölçüdə asılı olması vergi gəlirlərinin dayanıqlılığı və artan müdafiə xərclərinin necə maliyyələşdiriləcəyi ilə bağlı suallar doğurur.

Seçkilər maliyyə bazarlarına necə təsir edə bilər?

• Tramp Netanyahuya seçkilərdə dəstəyini açıqlayıb
• 7 oktyabr: İsrail HƏMAS hücumunun üçüncü ildönümünü qeyd edir

Əvvəlki seçkilərin nəticələri göstərir ki, İsraildə səsvermə dövrlərində maliyyə bazarlarında kəskin qiymət dəyişiklikləri baş verə bilər. Lakin bazarların reaksiyası hər dəfə fərqli olur.

Təl-Əviv Fond Birjasının son 10 seçki ilə bağlı araşdırmasına görə, səsvermədən sonrakı həftələrdə əsas səhm indekslərində qiymət dəyişkənliyi adi dövrlərlə müqayisədə 45 faizə qədər artıb. İlkin itkilər adətən bir ay ərzində bərpa olunub, indekslər isə orta hesabla 1,7 faiz yüksəlib.

Seçkilərdən sonrakı bir il ərzində TA-125 indeksi orta hesabla 16,4 faiz gəlir gətirib. Bu, indeksin uzunmüddətli orta illik gəlirlilik göstəricisi olan 11,5 faizdən yüksəkdir.

Lakin bu rəqəmlər əvvəlki seçkilərin orta göstəricilərini əks etdirir və oktyabrın 27-də keçirilən seçkilərdən sonrakı vəziyyətə dair proqnoz hesab edilmir.

“JPMorgan” bankının avqustda açıqladığı qiymətləndirməyə görə, seçkilərdən sonra baş verə biləcək siyasi dəyişikliklər şekelin məzənnəsinin 3 faizə qədər yüksəlməsinə və ya enməsinə səbəb ola bilər.

Bankın təhlili seçkilərin nəticəsinə dair konkret proqnoza deyil, mümkün siyasi dəyişikliklərin investorların gözləntilərinə təsirinə əsaslanır.

Seçkilərin təsiri İsraillə məhdudlaşmaya bilər

Regional maliyyə bazarları da seçkilərin diplomatik münasibətlərə və təhlükəsizlik vəziyyətinə mümkün təsirlərini diqqətlə izləyir.

“TT International” investisiya şirkətinin nümayəndəsi Jan-Şarl Sambor “Reuters”ə bildirib ki, İsraildə hakimiyyət dəyişikliyi investorların regiondakı risklərə münasibətinə təsir göstərə bilər.

Onun sözlərinə görə, regionda vəziyyət yaxşılaşarsa, Livanın dövlət istiqrazları investorlar üçün daha cəlbedici ola bilər.

Bu, İsraildəki siyasi proseslərin digər ölkələrdə də investisiya qərarlarına təsir göstərə biləcəyini göstərir. Bununla belə, regionda sabitliyin nə vaxt bərpa olunacağı qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Hazırda əsas məsələlərdən biri İsraildə hansı siyasi qüvvənin hökuməti formalaşdıracağıdır. Yeni hökumətin qarşısında duran başlıca iqtisadi vəzifə isə regional qeyri-müəyyənlik şəraitində müdafiə xərclərini, dövlət borcunu və investisiya axınlarını idarə etmək olacaq.

Seçkilərin nəticələri ölkənin siyasi gələcəyinə müəyyən aydınlıq gətirə bilər. Lakin hakimiyyətə hansı qüvvənin gəlməsindən asılı olmayaraq, İsrailin iqtisadi problemlərinin qısa müddətdə həlli gözlənilmir.

Teqlər

İsrail İsrail seçkiləri Benyamin Netanyahu İsrail iqtisadiyyatı iqtisadi artım müharibə xərcləri maliyyə bazarları